ԼՂՀ բնակավայրերի հեռավորությունը շրջկենտրոններից


Հ/Հ	Երթուղին	Հեռավորություն		Ծանոթություն
		սկզբնակետից վերջնակետ	հողային ծածկույթ	
1	Մարտակերտ-Նոր Կարմիրավան	10,4	—	
2	Մարտակերտ-Նոր Հայկաջուր	13,4	—	
3	Մարտակերտ-Նոր Մարաղա	16,7	—	
4	Մարտակերտ-Նոր Այգեստան	24,5	7,8	
5	Մարտակերտ-Հովտաշեն	30,2	13,5	
6	Մարտակերտ-Նոր Սեյսուլան	31,8	15,1	
7	Մարտակերտ-Նոր Ղազանչի	39,8	23,1	
8	Մարտակերտ-Կիչան	41	24,3	
9	Մարտակերտ-Թբլղու	51,4	28,9	
10	Մարտակերտ-Քոլատակ	53,7	31,2	
11	Մարտակերտ-Առաջաձոր	52,1	26	
12	Մարտակերտ-Ծմակահող	53,4	26,3	
13	Մարտակերտ-Գառնաքար	55,5	26,4	
14	Մարտակերտ-Շահմասուր	56,2	26,6	
15	Մարտակերտ-Վանք	56,6	24,3	
16	Մարտակերտ-Ն.Հոռաթաղ	7	—	
17	Մարտակերտ-Վարդաձոր	15	8	
18	Մարտակերտ-Ճանկաթաղ	13	6	
19	Մարտակերտ-Կուսապատ	10	3	
20	Մարտակերտ-Դրմբոն	37	30	
21	Մարտակերտ-Ղազարահող	40,7	30	
22	Մարտակերտ-Չլդրան	45,7	32	
23	Մարտակերտ-Պողոսագոմեր	42	31,3	
24	Մարտակերտ-Կոճողոտ	43	33,5	
25	Մարտակերտ-Վերին Հոռաթաղ	45	33,5	
26	Մարտակերտ-Հարությունագոմեր	50	34,8	
27	Մարտակերտ-Վաղուհաս	52	33,5	
28	Մարտակերտ-Գետավան	49	30	
29	Մարտակերտ-Չափար	55,5	34,5	
30	Մարտակերտ-Զարդախաչ	54,5	33,5	
31	Մարտակերտ-Մոխրաթաղ	8	8	
32	Մարտակերտ-Մեծ շեն	14	14	
33	Մարտակերտ-Ակնաբերդ	35	25	Շահումյանի շրջ.
34	Մարտակերտ-Զագլիկ	41	31	
35	Մարտակերտ-Հաթերք	44	34	
36	Մարտակերտ-Մաղավուզ	22,6	22,6	
37	Մարտակերտ-Վարնկաթաղ	21,8	21,8	
38	Մարտակերտ-Մատաղիս	25,6	25,6	
39	Մարտակերտ-Թալիշ	34,1	34,1	
40	Մարտակերտ-Տոնաշեն	33,1	33,1	
41	Ասկերան-Իվանյան (կամուրջ)	4,6	—	
42	Ասկերան-Իվանյան (հոսպիտալ)	6,5	1,9	
43	Ասկերան-Նորագյուղ (դպրոց)	9,2	4,6	
44	Ասկերան-Սարդարաշեն	19,2	14,6	
45	Ասկերան-Հովսեփավան	8,8	4,2	
46	Ասկերան-Աստղաշեն	14,4	9,8	
47	Ասկերան-Խանցք	19,4	14,8	
48	Ասկերան-Պատարա	19,4	14,8	
49	Ասկերան-Հիլիս	20,1	11,1	
50	Ասկերան-Խնձրիստան	19,3	10,3	
51	Ասկերան-Ծաղկաշատ	18,6	7,5	
52	Ասկերան-Ռև	20,3	9,2	
53	Ասկերան-Խաչեն	21,4	8,3	հին     ճանապարհով
54	Ասկերան-Դահրավ	23,3(18,2)	5,0(11,7)	(Հովսեփավանով)
55	Ասկերան-Լուսաձոր	16,9 (16,4)	1,2(7,6)	(Հովսեփավանով)
56	Ասկերան-Այգեստան	14,8	1	
57	Ասկերան-Խնածախ	18,8	5	
58	Ասկերան-Խնապատ	4,2	2	
59	Ասկերան-Խրամորթ	8,3	3,5	
60	Ասկերան-Ուղտասար	10,3	5	
61	Ասկերան-Նախիջևանիկ	7,4	7,4	
62	Ասկերան-Վարդաձոր	9,2	9,2	
63	Ասկերան-Արանզամին	10,5	10,5	
64	Ասկերան-Սառնաղբյուր	14,9	14,9	Մարտ.խաչմ.
65	Ասկերան-Աղդամ	9,5	4	
66	Ասկերան-Բերքաձորի խաչ.	9,9	—	
67	Ասկերան-Քռասնի	22,3	—	
68	Ասկերան-Հարավ	30,2	1,7	
69	Ասկերան-Շոշ	23,6	—	
70	Ասկերան-Սղնախ	34	1,9	
71	Ասկերան-Ավետարանոց	37	9,7	
72	Ասկերան-Ջրաղացներ	37,9	10,6	
73	Ասկերան-Մադաթաշեն	38	10,7	
74	Ասկերան-Մոշխմհատ	41,3	14	
75	Ասկերան-Ակնաղբյուր	45,7	4,7	
76	Ասկերան-Սզնեք	34,4	2,4	
77	Ասկերան-Կարմիր գյուղ	39,4	7,4	
78	Ասկերան-Խաչմաչ	44,4	12,4	
79	Ասկերան-Սարուշեն	41,4		
80	Մարտունի-Վազգենաշեն	31,1	7,4	
81	Մարտունի-Նոր շեն	28,1	11,9	
82	Մարտունի-Հացի	29,7	13,5	
83	Մարտունի-Աշան	26,4	10,2	
84	Մարտունի-Բերդաշեն	22,8	6,6	
85	Մարտունի-Եմիշճան	24,9	8,7	
86	Մարտունի-Գիշի	11	11	
87	Մարտունի-Խնուշինակ	13,2	13,2	
88	Մարտունի-Սպիտակաշեն	10	10	
89	Մարտունի-Մուշկապատ	16	16	
90	Մարտունի-Հաղորտի	18	18	
91	Մարտունի-Վարանդա	14	14	
92	Մարտունի-Կաղարծի	18,9	18,9	
93	Մարտունի-Պառավաթումբ	17,9	17,9	
94	Մարտունի-Ննգի	18,5	18,5	
95	Մարտունի-Ավդուռ	36,6	12,9	
96	Մարտունի-Մյուրշեն	35,9	12,2	
97	Մարտունի-Ալիբալի	6,9	—	
98	Մարտունի-Ղուզե Ճարտար	16,3	9,4	
99	Մարտունի-Գյունե Ճարտար	15,2	8,3	
100	Մարտունի-Սոս	21,3	10,6	
101	Մարտունի-Մաճկալաշեն	24,1	13,4	Սոսով
102	Մարտունի-Քերթ	24,8	11,4	
103	Մարտունի-Քարահունջ	24,5	11,1	
104	Մարտունի-Կոլխոզաշեն	28,3	5	
105	Մարտունի-Մսմնա	30,3	7	
106	Մարտունի-Ղավախան	33,3	10	
107	Մարտունի-Ծովատեղ	29,2	3,3	առ.  Հերհերի
108	Մարտունի-Խերխան	30,2	4,3	
109	Մարտունի-Հերհեր	31,8	3,1	
110	Մարտունի-Կարմիր Շուկա	32,4	—	
111	Մարտունի-Սարգսաշեն	41,4	4,3	
112	Մարտունի-Թաղավարդ	38,4	6,1	
113	Մարտունի-Շեխեր	38,4	1	
114	Մարտունի-Ջիվանի	41,5	5,4	
115	Հադրութ-Կարմրակուճ	5	—	
116	Հադրութ-Թաղուտ	23		
117	Հադրութ-Հակակու	27		
118	Հադրութ-Տող	19,9	2	
119	Հադրութ-Մոխրենես			
120	Հադրութ-Տումի	31,1	13,2	
121	Հադրութ-Ծակուռի			
122	Հադրութ-Մարիամաձոր			
123	Հադրութ-Ջրակուս	26,7		
124	Հադրութ-Մեծ թաղեր	22,9	3,5	
125	Հադրութ-Ազոխ	22,1	—	
126	Հադրութ-Դրախտիկ	26	—	
127	Հադրութ-Ուխտաձոր	20,5	5,5	
128	Հադրութ-Ակնաղբյուր	22,5	7,5	
129	Հադրութ-Հախլլու	21	6	
130	Հադրութ-Քյուրաթաղ	22,5	7,5	
131	Հադրութ-Նորշեն	5		
132	Հադրութ-Այգեստան	3		
133	Հադրութ-Կարմրաքար			
134	Հադրութ-Առաքել	33	23	
135	Հադրութ-Բանաձոր	30	20	
136	Հադրութ-Հայկավան			
137	Հադրութ-Արևշատ	56	46	
138	Հադրութ-Հին թաղեր			
139	Հադրութ-Խծաբերդ	75	65	
140	Հադրութ-Սպիտակաշեն			
141	Հադրութ-Պետրոսաշեն			
142	Շուշի-Քարին տակ	5,5	3,3	
143	Շուշի-Լիսագոր	18,2		
144	Շուշի-Կանաչ թալա	23,2		
145	Շուշի-10 վերստ	26,2		
146	Շուշի-Եղծահող	30,2		
147	Շուշի-Հին շեն	41,2		
148	Բերձոր-Աղանուս	9,4	9,4
Реклама
Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

1878թ. Ռուս-թուրքական պատերազմը, Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը և Բեռլինի վեհաժողովը


1877-1878թթ. ռուս-թուրքական պատերազմում թուրքերը կրեցին հերթական պարտությունը: Ռուսական զորքերը հաղթանակ
տարան և՛ Բալկանյան, և՛ Կովկասյան ռազմաճակատներում: Բալկաններում ռուսական զորքերը գրավեցին Բուլղարիան և ընդհուպ
մոտեցան Ստամբուլին, իսկ Կովկասյան ռազմաճակատում նրանք գրավեցին Արդահանը, Բայազետը, Ալաշկերտը, Կարսը և
Էրզրումը, այսինքն` Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասը, ինչպես նաև` Բաթումը: Թուրքերը ստիպված էին դադարեցնել
պատերազմական գործողությունները և հաշտություն խնդրել: Հաշտության պայմանագիրը Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության
միջև ստորագրվեց 1878թ. մարտի 3-ին Ստամբուլին մերձակա Սան Ստեֆանո վայրում: Սան Ստեֆանոյի պայմանագրում մտցվեց
հատուկ կետ` 16-րդ հոդվածը` Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումներ կիրառելու մասին: Պայմանագրում մասնավորապես
նշվում էր. «Նկատի ունենալով այն, որ ռուսական զորքերի դուրս բերումը նրանց կողմից գրավված` Հայաստանի` Թուրքիային
վերադարձվելիք վայրերից կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումների և բարդությունների, որոնք երկու պետությունների բարի
հարաբերությունների վրա կունենան վնասակար ազդեցություն, Բարձր դուռը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայաբնակ
մարզերի տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ և բարենորոգումներ, և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և
չերքեզներիցե: Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը ռուսական դիվանագիտության հաղթանակն էր: Դա խիստ անհանգստացրեց
եվրոպական մրցակից պետություններին, որոնք վախենում էին, որ Օսմանյան կայսրությունը Ռուսաստանից լիակատար կախման
մեջ կընկնի, և Արևելյան հարցում գոյություն ունեցող ռազմավարական հավասարակշռությունը կփոխվի հօգուտ Ռուսական
կայսրության, իսկ դա հակասում էր եվրոպական պետությունների շահերին: Նրանք դա թույլ տալ չէին կարող: Այդ խնդրում
հատկապես գործուն էին Անգլիան և Ավստրա-Հունգարիան, որոնք վայելում էին Գերմանիայի և նրա կանցլեր Բիսմարկի
աջակցությունը: Այդ ուժերին հաջողվեց հասնել այն բանին, որ Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը վերանայելու համար հրավիրվի
հատուկ վեհաժողով: 1878թ. հունիսի 13-ից մինչև հուլիսի 13-ը Բեռլինում անցկացվեց վեհաժողով, որի նախագահը Բիսմարկն էր:
Վեհաժողովում Անգլիային և Ավստրա-Հունգարիային Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի աջակցությամբ հաջողվեց վերանայել
Սան Ստեֆանոյի որոշումները, թուլացնել Ռուսաստանի դիրքերը և, ընդհակառակն, ուժեղացնել իրենց դիրքերը և ազդեցությունը
Օսմանյան կայսրության վրա: Վեհաժողովի որոշմամբ Ռուսաստանը Թուրքիային վերադարձրեց Ալաշկերտն իր հովտով և
Բայազետը (Էրզրումը մինչ այդ էր վերադարձվել): Նրան թողնվեցին միայն Արդահանը, Կարսը, ինչպես նաև Բաթումը: Բեռլինի
համաձայնագրում Հայկական հարցին էր նվիրված 61-րդ հոդվածը, որը, սակայն, սկզբունքային մի շարք հարցերում տարբերվում էր
Սան Ստեֆանոյի 16-րդ հոդվածից, և դա` ի վնաս հայերի: Այսպես, եթե Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով բարեփոխումները
Արևմտյան Հայաստանում պետք է իրագործվեին ռուսական զորքերի ներկայության պայմաններում, ինչը որոշակի երաշխիք էր
դրանց իրագործման համար, ապա ըստ Բեռլինի համաձայնագրի` ռուսական զորքերը դուրս էին բերվում, և այդ խնդրի
կարգավորումը թողնվում էր Թուրքիայի հայեցողությանը: Նա միայն պարտավորվում էր պարբերաբար եվրոպական
պետություններին հաղորդել իր ձեռնարկած քայլերի մասին: Վերջիններս պետք է իրականացնեին լոկ հսկողական գործառույթներ:
Այլ կերպ ասած` Բեռլինի համաձայնագրով վերացվեց Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումների իրականացման համար Սան
Ստեֆանոյի ստեղծած նախադրյալները: Բեռլինի վեհաժողովից հետո սուլթանը և օսմանյան կառավարող վերանախավն ավելի
ամրապնդվեցին իրենց այն համոզման մեջ, որ Հայկական հարցի լուծման լավագույն լուծումը հայերին ոչնչացնելն է: Նրանք այժմ
դրա մեջ էին տեսնում կայսրության ներքին գործերին եվրոպական պետությունների միջամտությունից ազատվելու իրական ուղին,
քանզի այդ տերությունները Հայկական հարցը, հայկական շրջաններում բարեփոխումների հարցը օգտագործում էին որպես
պատրվակ` Թուրքիայի ներքին գործերին միջամտելու համար: Ուստի անհրաժեշտ էր վերացնել այդ պատրվակը և տերություններին
զրկել կայսրությունից զիջումներ կորզելու հնարավորությունից:
1891թ.
Աբդուլ Համիդը ստեղծում է «Համիդիեե հատուկ զորաջոկատները
Բեռլինի վեհաժողովում փաստորեն տերությունները սուլթան Աբդուլ Համիդին հանձնարարեցին «ապահովել հայերի
անվտանգությունը չերքեզներից ու քրդերիցե այն դեպքում, երբ ինքը` սուլթանն էր քրդերի և չերքեզների հակահայկական բոլոր
գործողությունների գլխավոր հրահրողը: Դրա լավագույն վկայությունն է, որ հենց Բեռլինի վեհաժողովից հետո` 1891թ., նրա
հրամանով ստեղծվեց բացառապես քրդերից կազմված և օսմանյան կառավարության հաշվին պահվող հեծելազոր, որը նրա անունով
կոչվեց «Համիդիեե: Այն կազմված էր 30 գնդերից և չէր մտնում օսմանյան բանակի համակարգի մեջ, այլ պահպանվում էր որպես
ինքնուրույն ռազմական միավոր` տեղակայված հայկական Երզնկա քաղաքում: «Համիդիեիե գլխավոր նպատակը, փաստորեն,
կայսրության ողջ տարածքում հայկական ջարդեր իրականացնելն էր:
1894-1896թթ.
Հայերի զանգվածային կոտորածները ողջ Թուրքիայի տարածքում և Սասունի հերոսամարտը
XIX դ. վերջին օսմանյան իշխանությունների կազմակերպած հայկական ջարդերի գագաթնակետը դարձան 1894-1896թթ.
կոտորածները: Առաջին հարվածը հասցվեց Սասունին` Բիթլիսի վիլայեթի գավառներից մեկին, որը մշտապես աչքի էր ընկնում
թուրքական կամայականություններին դիմադրելու իր անկոտրում կամքով: 1894թ. օգոստոսին Սասունի վրա շարժվեց թուրքական
չորրորդ բանակը: Ուժերն անհավասար էին, և թուրքական կանոնավոր բանակն ի վերջո հաղթեց: Սասունն ավերվեց, կործանվեց 40
գյուղ, սպանվեց 10 հազար մարդ: 1895թ. սեպտեմբերին սկսվեցին հայկական ջարդերը մայրաքաղաքում, ապա նաև Տրապիզոնում,
Երզնկայում, Մարաշում, Սեբաստիայում, Էրզրումում, Դիարբեքիրում, Բայազետում, Խարբերդում և այլուր: Սուլթանական
իշխանությունները փորձեցին ջարդեր կազմակերպել նաև Զեյթունում, սակայն դա նրանց չհաջողվեց. տեղի բնակչությունը նախօրոք
անհրաժեշտ կազմակերպչական քայլեր էր ձեռնարկել թուրքական զորքերին դիմադրելու համար: Կոտորածները նոր թափով
վերսկսվեցին 1896թ.: Նոր զանգվածային ջարդեր տեղի ունեցան Կոստանդնուպոլսում, Ուրֆայում, Շապին-Գարահիսարում,
Ամասիայում, Մուշում, Մարզվանում և կայսրության այլ շրջաններում: 1894-1986թթ. կոտորածների ժամանակ զոհվեց 300 հազար
հայ: Սակայն հայերի կորուստները միայն դրանով չէին սահմանափակվում: Ստեղծված անասելի հուսալքված պայմաններում մոտ
100 հազար հայ բռնի դարձան մահմեդական, և մոտավորապես այդքան էլ հայեր հարկադրված հեռացան իրենց հայրենիքից:
1908թ. 10 հուլիսի
Երիտթուրքերի հեղաշրջումը
Օսմանյան կայսրությունում ավելի ու ավելի էր հասունանում արյունարբու սուլթանից ազատվելու գաղափարը: Առաջանում էին
խմբավորումներ, որոնց նպատակը սուլթանական կարգերը խորտակելն էր: Հետզհետե միավորվելով` այդ խմբավորումները
վերածվեցին շարժման, որը ստացավ «Երիտասարդ Թուրքերե անվանումը: Շուտով երիտթուրքերը ստեղծեցին իրենց
կուսակցությունը` Իթթիհադ վե թերաքիի (հայերեն` «Միություն և առաջադիմությունե):
1908թ. հուլիսին Երիտասարդ Թուրքերի հեղաշրջման հետևանքով սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը զրկվեց իշխանությունից, իսկ 1909թ.`
գահընկեց արվեց: Երիտթուրքերն ասպարեզ իջան XVIIIդ. ֆրանսիական հեղափոխության հռչակած «Ազատություն,
հավասարություն, եղբայրությունե կարգախոսով: Կայսրության բոլոր ժողովուրդները, մահմեդական թե քրիստոնյա, ցնծությամբ
ընդունեցին «կարմիր սուլթանիե տապալումը: Մարդիկ կարծում էին, թե Օսմանյան կայսրության պատմության մեջ նոր դարաշրջան
է սկսվել: Ինչպես վկայում է Մուսա Պրենսը, ցնծացող ...հայերը, թուրքերը, հույները գրկախառնվում էին փողոցներումե: Բայց,
ինչպես շատ շուտով պարզվեց, երիտթուրքերը դիմակավորված ազգայնամոլներ էին, որոնք շարունակեցին իրենց նախորդ
սուլթանների` հալածանքների և ջարդերի քաղաքականությունը: Նրանք կայսրության բոլոր ազգերին ձուլելու և «մաքուրե
թուրքական ազգ ստեղծելու գաղափարակիրներ էին` գտնելով, որ հանուն այդ գաղափարի իրագործման չպետք է կանգ առնել անգամ
զանգվածային կոտորածների առջև:
1909թ. ապրիլ
Հայերի ջարդը Ադանայում
Երիտթուրքերի հեղաշրջումից ընդամենը մեկ տարի անց` 1909-ի ապրիլին, թուրք ազգայնամոլ տարրերը Կիլիկիայի Ադանա
քաղաքում ամբոխին գրգռեցին հայերի դեմ: Մի քանի օր անց իրավիճակին միջամտեց նաև թուրքական բանակը: Կոտորածը
Ադանայից տարածվեց նաև Կիլիկիայի հայաբնակ այլ վայրեր` Մարաշից մինչև Քեսաբ: Որոշ բնակավայրերում հայերը դիմեցին
ինքնապատշպանության և կարողացան փրկվել: Կոտորածը դադարեց միայն մեկ ամիս հետո, երբ հայերը շուրջ 30.000 զոհ էին տվել:
Երիտթուքերի հեղաշրջումը ոգևորությամբ ընդունած հայերի մեջ առաջին անգամ առաջացավ լուրջ կասկած և հուսախաբություն:
1910թ.
Բեռլին - Բաղդադ երկաթուղու կառուցման և հայերին դեպի Միջագետք տեղահանելու գերմանական ծրագիրը
Ստանձնելով 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրության տարածքով անցնող այս երկաթուղու
շինարարությունը և շահագործումը` Գերմանիան ձգտում էր սահմանել իր վերահսկողությունը Օսմանյան կայսրության նկատմամբ,
հարվածի տակ դնել Անգլիայի դիրքերը Հնդկաստանում և Եգիպտոսում, ինչպես նաև` թուլացնել Ռուսաստանի դիրքերը Կովկասում:
Գերմանիան Բաղդադի երկաթուղու կառուցման հարցը կապում էր նաև Արևմտյան Հայաստանում իր տնտեսական և
ռազմաքաղաքական ծրագրերի հետ: Գերմանիայի քաղաքական շրջաններում գտնում էին, որ Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում
թուրքական միատարրություն ստեղծելու նպատակով անհրաժեշտ է հայերին զանգվածաբար վերաբնակեցնել Բաղդադի երկաթուղու
շինարարության տեղամասերում, որով հնարավոր կլիներ լուծել երկու կարևոր հարց. երկաթուղու կառուցումը կապահովվեր
ձեռներեց ու որակյալ բանվորական ուժով, մյուս կողմից` կթուլանար ռուսական ազդեցությունը Արևմտյան Հայաստանում:
Մասնավորապես, հայտնի գերմանացի քաղաքագետ Պաուլ Ռորբախը գտնում էր, որ «...պետք է Արևմտյան Հայաստանից դուրս
հանել բնիկ հայերին և նրանց տեղը վերաբնակեցնել Թրակիայից և Ռուսաստանից բերած մահմեդականների, և այդ դեպքում
Հայաստանը մեկ հարվածով կպոկվի Ռուսաստանիցե: Ռորբախն առաջարկում էր արևմտահայերին գաղթեցնել Միջագետք, ինչը նրա
կարծիքով կնպաստեր «...ճանապարհի տնտեսական զարգացմանըե: Գերմանացիների այս տեսակետը հիմք դարձավ երիտթուրքերի
հայաջինջ քաղաքականության համար:
1911թ.
Երիտթուրքերի համագումարը Սալոնիկում
Հայկական հարցը ցեղասպանության ճանապարհով լուծելու վերաբերյալ երիտթուրքերի որոշումը վերջնականապես ընդունվեց 1910-
ական թվականների սկզբներին` «Միություն և առաջադիմությունե կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի մի շարք գաղտնի
նիստերի և խորհրդակցությունների ժամանակ: Այդ առումով հատկանշական էր 1911թ. Սալոնիկում գումարված` կուսակցության
հերթական համագումարը, որտեղ հստակորեն դրվեց կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների բռնի թուրքացման խնդիրը, ինչը
հավասարապես տարածվում էր նաև կայսրության տարածքում բնակվող հայության վրա: Այդ համագումարում ընդունած
որոշումները երիտթուրքերի ծրագրած քաղաքականության յուրովի պաշտոնական փաստաթուղթ դարձան: Դրանից որոշ ժամանակ
անց Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթի ստորագրությամբ հատուկ գաղտնի հրահանգներ ուղարկվեցին կայսրության
տեղական իշխանության մարմիններին` հայերի ոչնչացման նախապատրաստական հատուկ միջոցառումների վերաբերյալ:
1912-1913թթ.
Բալկանյան պատերազմները
Բալկանյան պատերազմները (առաջինը` 1912-ի հոկտեմբերից մինչև 1913-ի մայիսը, երկրորդը` 1913-ի հունիսից մինչև օգոստոս), որ
մղվում էին բալկանյան դաշինքի և Թուրքիայի միջև, հանգեցրին Բալկաններում և ողջ Եվրոպայում միջազգային հարաբերությունների
սրմանն ու արագացրին Առաջին համաշխարհային պատերազմի սանձազերծումը: Առաջին բալկանյան պատերազմում Օսմանյան
Թուրքիայի կրած պարտությունը հող նախապատրաստեց Հայկական հարցի նոր արծարծման համար, որի արդյունքում Արևմտյան
Հայաստանի բարեփոխումների հարցը հայ հասարակական շրջանների և ռուսական կառավարության գործուն մասնակցության
շնորհիվ դարձավ միջազգային դիվանագիտության քննարկման առարկա:
1914թ. հուլիս
Հայ հեղափոխական դաշնակցության համագումարը Էրզրումում
1914թ. հուլիսին Էրզրումում կայացավ Հայ հեղափոխական դաշնակցության համագումարը: Այդ ժամանակ արդեն զգացվում էր
մոտալուտ պատերազմի շունչը, և դաշնակցությունը համագումար էր հրավիրել` որոշելու հայերի գրավելիք դիրքորոշումը
պատերազմ ծագելու դեպքում: Տեղեկանալով այդ համագումարի մասին` երիտթուրքերի ղեկավարությունը համագումար ուղարկեց
իր երկու ներկայացուցիչներին` Նաջի բեյին և Շաքիր Բեհաէդդինին, որոնք կարևոր դիրք էին գրավում իրենց կուսակցության
ղեկավարության մեջ: Հանդես գալով համագումարում` նրանք «Միասնություն և առաջադիմություն» կուսակցության անունից
հայերին ներկայացրին հետևյալ պահանջները. առաջին` համագումարը պետք է ողջ հայության անունից հայտարարի այն մասին, որ
թե՛ Թուրքիայի և թե՛ Ռուսաստանի հայերը հավատարիմ կլինեն Թուրքիային պատերազմի դեպքում, երկրորդ` հայերից
կազմակերպել ջոկատներ ռուսների դեմ կռվելու համար, և երրորդ` ռովություն բարձրացնել Կովկասում և ռուսական բանակի
թիկունքում: Նրանք միաժամանակ հայտարարեցին, որ «...եթե հայերը նման դիրք գրավեն, ապա պատերազմից հետո հայերին
իրավունք կտրվի ստեղծելու իրենց անկախ պետությունը Թուրքիայի և Ռուսաստանի հայկական որոշ տարածքների վրա»:
Համագումարը, ի պատասխան երիտթուրքական ղեկավարության ներկայացրած պահանջների, հայտարարեց, որ պատերազմի
դեպքում Օսմանյան կայսրության և ռուսական կայսրության հայերը կհայտնվեն տարբեր ճամբարներում, քանի որ նրանք տարբեր
պետությունների հպատակներ են և հավատարիմ են նրանց: Իսկ ինչ վերաբերում է Կովկասում խռովություն բարձրացնելուն, ապա
համագումարի ընդունած որոշման մեջ ընդգծվեց, որ «...համագումարը չի կարող խոսել Ռուսաստանի հայերի անունից, որոնք մեկ
այլ պետության հպատակներ են»: Դրա հետ մեկտեղ, համագումարը հստակ կերպով իր որոշման մեջ հայտարարեց. «...Եթե
թուրքական կառավարությունը որոշի պատերազմի մեջ մտնել, ապա հայերը Թուրքիայում կկատարեն այն պարտականությունները,
որ կդրվեն նրանց վրա` որպես թուրքական հպատակների` ծառայել հայրենիքին բանակում, պաշտպանել երկիրը, ինչպես
կայսրության մյուս հպատակները»: Հեշտ չէր նման որոշում ընդունելը, քանի որ դա հայերի համար նշանակում էր եղբայրասպան
պատերազմ` նկատի ունենալով, որ Ռուսաստանի հայերը նույնպես կկատարեին իրենց վրա դրված պարտականությունները:
Սակայն երիտթուրքերի ներկայացուցիչները դժգոհ մնացին համագումարի ընդունած որոշումներից, քանի որ այն մերժեց
ռուսահայերին Ռուսաստանի դեմ հանելու, Կովկասում և ռուսական բանակում խռովություններ կազմակերպելու` րիտթուրքերի
պահանջը: Հենց այդ հանգամանքը նկատի ունենալով` Բեհաէդդին Շաքիրը` հայության ցեղասպանության ամենագործուն
կազմակերպիչներից և դահիճներից մեկը, համագումարում զայրացած բացականչեց. «Դա դավաճանություն է»:
1914թ. օգոստոս - հոկտեմբեր
Առաջին աշխարհամարտի սկիզբը և Օսմանյան կայսրության ներգրավվելը պատերազմի մեջ
1914թ. օգոստոսի 1-ին սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը տևեց չորս տարի: Նրանում հիմնական
դերակատարները XIXդ. վերջին – XXդ սկզբին ձևավորված երկու միմյանց թշնամի ռազմաքաղաքական խմբավորումներն էին`
Անտանտը, որի կորիզը կազմում էին Անգլիան, Ֆրանսիան ու Ռուսաստանը, և Կենտրոնական պետությունները` Գերմանիան,
Ավստրա-Հունգարիան ու Իտալիան, որին այնուհետև միացավ Թուրքիան: Պատերազմի մեջ ներքաշվեց երկրագնդի բնակչության
75%-ը` 1,5 մլրդ մարդ, զորակոչվեց 74 մլն մարդ: Ռազմական գործողությունների տարբեր թատերաբեմերում զոհվեց 10 մլն, և
վիրավորվեց 20 մլն մարդ: 1914թ. հոկտեմբերի 29-ին Օսմանյան կայսրությունը, որը ղեկավարում էր երիտթուրքական
կառավարությունը` բաղկացած ներքին գործերի նախարար Թալեաթից, զինվորական նախարար Էնվերից և ռազմածովային
նախարար, ծովակալ Ջեմալից, պաշտոնապես պատերազմի մեջ մտավ: Ամիսներ անց ամերիկյան մամուլին տված իր
հարցազրույցում Էնվեր փաշան հետևյալ կերպ կմեկնաբանի Թուրքիայի մասնակցության պատճառները. «Անկասկած, աշխարհը
դժվարությամբ է ըմբռնում, որ Թուրքիան այլևս նույնը չէ, ինչ նախկինում էր: Այսօր պատերազմ է մղում ոչ թե թուրքական
կառավարությունը, այլ թուրք ժողովուրդը: Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Ռուսաստանի թերթերը շատ են գրում այն մասին, որ
Թուրքիան պատերազմի մեջ մտավ Գերմանիային օգնելու համար: Դա ճիշտ է այս պահի համար, բայց ոչ այն պահի, երբ մենք
հավաքագրում էինք մեր ուժերը: Այսօր Ավստրա-Հունգարիան և Գերմանիան օգնում են մեզ, մենք էլ` իրենց: Մենք զինվորագրվեցինք,
որովհետև այլ ուղի չկար: …Ռուսաստանը, նվաճելով մեր տարածքները, սպառնում էր Սև ծովում և Կովկասում, իսկ Անգլիան
գործողություններ էր ծավալում Միջագետքի դեմ և նավատորմ էր տեղադրել Դարդանելի առաջ: Մենք սպասեցինք ևս մեկ շաբաթ և
պատերազմ հայտարարեցինք: Թուրքիան այժմ ունի լավ պատրաստված և զինված 2.000.000-անոց բանակ: Մեզ այնքան են
զրպարտել, որ այժմ մենք կամենում ենք աշխարհին զենքով համոզել, որ մենք ազգաբանորեն մեռած չենք, ինչպես ոմանք պնդում են»:
(«Ասոշիեյթիդ փրես»-ին տված հարցազրույցից, 20-ը ապրիլի, 1915թ.):
1914թ. նոյեմբեր
Հայերի զորակոչը թուրքական բանակ:
Թուրքիան մտավ պատերազմի մեջ, և զորահավաք հայտարարվեց, արևմտահայերը, ինչպես կայսրության մյուս ժողովուրդները,
զորակոչվեցին բանակ:
1915թ. 2 հունվարի
Ռուսական բանակի հեռանալուց հետո Ուրմիայից, Սալմաստից և շրջակա այլ վայրերից դեպի Նոր Ջուղա ճանապարհ ելած հայ և
ասորի գաղթականների մեծ մասը կոտորվեց թուրք և քուրդ զինյալ ուժերի հարձակումներից: Հունվարի 12-ին Ավղարիկ գյուղում
տեղի ունեցավ 107 հայերի ջարդը:
Փետրվար «Երեքի կոմիտեի» ստեղծումը
Հայոց ցեղասպանությունը կազմակերպված և անողոք կերպով անցկացնելու համար «Միություն և առաջադիմություն»
կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի որոշմամբ 1914թ. փետրվարին ստեղծվեց Երեքի գործադիր կոմիտեն` կազմված դոկտոր
Նազիմից, Շաքիր Բեհաէդդինից և Միդհաթ Շյուքրիից: Երիտթուրքական եռապետությունը` Թալեաթը, Էնվերը և Ջեմալը, գործում էր
այս կոմիտեի միջոցով, որի վրա դրված էր օսմանյան կայսրության ամբողջ հայության տեղահանման և ջարդերի կազմակերպման ու
իրագործման ողջ պատասխանատվությունը: Կոմիտեն, որ օժտված էր ամենալայն լիազորություններով, մանրամասն մշակել էր
հայերի տեղահանության և ոչնչացման բոլոր տեխնիկական հարցերը` նրանց տեղահանման ժամկետներն ըստ շրջանների,
տեղահանման ուղիները և վայրերը, ոչնչացման նպատակով նրանց կենտրոնացման վայրերը և այլն: Դոկտոր Նազիմը, որը նաև
երիտթուրքերի ղեկավարներից և Հայոց ցեղասպանության գլխավոր ղեկավարներից մեկն էր, ելույթ ունենալով կուսակցության
գաղտնի նիստերից մեկում, երբ վերջնականապես որոշում ընդունվեց հայերի ցեղասպանության մասին, նշել է. «Հայ ժողովրդին
պետք է ոչնչացնել հիմնովին, որպեսզի ոչ մի հայ չմնա մեր երկրում, և մոռացվի այդ անունն իսկ: Այժմ պատերազմ է ընթանում,
այսպիսի հարմար առիթ այլևս չի լինելու: Մեծ տերությունների միջամտությունը և համաշխարհային մամուլի աղմկոտ բողոքներն
աննկատ կմնան, իսկ եթե նրանք իմանան, ապա կդրվեն կատարված փաստի առջև, և այդպիսով հարցը կվերանա: Այս անգամ մեր
գործողությունները պետք է հայերի ամբողջական ոչնչացման բնույթ կրեն, անհրաժեշտ է ոչնչացնել բոլորին, մինչև վերջին մարդը…
Ես ուզում եմ, որ այս հողի վրա թուրքը և միայն թուրքն ապրի և անբաժանելիորեն տիրապետի: Թող կորչեն բոլոր ոչ թուրքական
տարրերը, ինչ ազգության և կրոնի էլ որ նրանք պատկանելիս լինեն»: Երեքի կոմիտեի տրամադրության տակ դրվեց այսպես կոչված
«Հատուկ կազմակերպությունը», որը ստեղծվել էր երիտթուրքերի կուսակցության որոշումով, և նրա վրա էր դրված հայերի
ցեղասպանության իրագործման պարտականությունը: Նրա անմիջական ղեկավարն էր Շաքիր Բեհաէդդինը: «Հատուկ
կազմակերպությունը» կազմվեց բանտերից հատուկ այդ նպատակով արձակված քրեական հանցագործներից, չեթեներից`
ավազակախմբերից, որոնք ընդունակ էին ամենադաժան ոճրագործության:
12 փետրվարի
Սկսվեցին հայ պաշտոնյաների պաշտոնազրկությունները, օսմանյան բանակի հայ սպաների ձերբակալությունները, զինաթափված
հայ զինվորներից բանվորական վաշտերի կազմավորումը:
18 փետրվարի
Երիտթուրքերի Կենտրոնական մարմնի լիազոր Բեհաեդդին Շաքիրի ստորագրությամբ` կուսակցության շրջանային
պատվիրակներին հղված նամակներով հաղորդվեց հայերի բնաջնջման որոշումն ու ծրագիրը:
19 փետրվարի
Բանտերից ազատ արձակված մարդասպաններից և ոճրագործներից կազմվեց ջարդարար այն ուժը, որը մայիսի կեսերին պետք է
կոտորեր Կարինի ռազմական գծի վրա աշխատող զինաթափ հայ զինվորներին:
Փետրվար
Թուրքական բանակի հայ զինվորների զինաթափումն ու կոտորածի սկիզբը
Երիտթուրքական ղեկավարությունը հայերի ցեղասպանության ծրագրի գործնական կիրառումը սկսեց` առաջին հարվածը հասցնելով
բանակ զորակոչված հայ զինվորներին: Դա պատահական չէր, նրանք դրանով ձգտում էին հայերին զրկել իրենց զինվորական
ներուժից: Թուրքիայի ռազմական նախարար Էնվերի` 1915թ. փետրվարին արձակած հրամանով բոլոր հայ զինվորները
զինաթափվեցին և, բաժանվելով 50-100-ական խմբերի, սպանվեցին: Դրա հետևանքով հայությունը սկզբից ևեթ մնաց առանց
զինվորական ուժի, որը կարող էր պաշտպանել հայերին, նրանց տունը, ունեցվածքը և բնակավայրերը քանզի հայկական
բնակավայրերում մնացել էին միայն ծերունիները, հիվանդները, կանայք, երեխաները և դեռահասները:
8 ապրիլի
Արևմտահայության տեղահանությունների և կոտորածների սկիզբը. Զեյթուն
Ապրիլ-հունիս
Բանակ զորակոչված հայ զինվորներին ոչնչացնելուց հետո երկրորդ ծանր հարվածը հայերին հասցվեց 1915թ. ապրիլի 24-ին: Այդ օրը
Կոնստանդնուպոլսում ձերբակալվեց և, առանց որևէ պաշտոնական մեղադրանք ներկայացնելու, աքսորվեց արևմտահայության
ընտրանին, այդ թվում` թուրքական խորհրդարանի` մեջլիսի հայ անդամներ, գրողներ, փաստաբաններ, ուսուցիչներ, լրագրողներ,
բժիշկներ, հասարակական գործիչներ, հոգևորականներ, արվեստի գործիչներ, թվով մոտ 800 մարդ: Նրանք բոլորը ոչնչացվեցին
աքսորի ճանապարհին կամ աքսորավայրում` տեղ հասնելուն պես: Ծրագրված կերպով ձերբակալվում և սպանվում էին հայ
կուսակցական և քաղաքական գործիչները: Այդ ճակատագրին արժանացան Զեյթունի հայտնի ղեկավար Նազարեթ Չաուշը, Վանի
ականավոր ազգային գործիչ Իշխանը, Ուրֆայի հայության ողջ ղեկավարությունը` մոտ 100 մարդ: Հունիսի 15-ին Կ. Պոլսո Սուլթան
Բայազետ հրապարակում կախաղան բարձրացվեցին Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցության 20 անդամները` քաղաքական
գործիչ Փարամազի գլխավորությամբ: Օսմանյան կառավարության նպատակն էր անմիջապես գլխատել արևմտահայությանը, թողնել
նրան առանց զինական ուժի և քաղաքական ու մտավորական ղեկավարության, կազմալուծել և բարոյալքել հայությանը և դրանով իսկ
կանխել հայության կողմից դիմադրություն կազմակերպելու որևէ հնարավորություն: Կարելի է ասել, որ մոտ 60 հազար հայ
զինվորների ոչնչացումը և հայ մտավորականության գլխատումը ճակատագրական եղան արևմտահայության համար: Նա կորցրեց իր
կազմակերպչական և դիմադրողական ուժը, որով և բացատրվում է ցեղասպանության իրականացման համեմատաբար հեշտությունը
և մեծ ծավալները: Դրանից հետո ջարդարարներն անցան հայության հիմնական մասի բռնի տեղահանմանը և ոչնչացմանն իր իսկ
բնօրրանում` բուն Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում, ինչպես նաև Արևմտյան Անատոլիայի տարբեր շրջաններում ու
քաղաքներում: Հայկական կոտորածները և տեղահանումը համակեցին ողջ Օսմանյան կայսրությունը:
15 ապրիլի -16 մայիսի
Վանի կոտորածները և հերոսամարտը
Ապրիլի 15-ին Վանի մերձակա Ականց գյուղաքաղաքում շուրջ 500 հայ գնդակահարվեց թուրքական իշխանությունների կողմից:
Կոտորածներ տեղի ունեցան Վանի շրջակայքի 80 այլ գյուղերում. 3 օրվա ընթացքում սպանվեց 24 000 հայ£ Ապրիլի 20-ին, Վանի
մերձակա գյուղերի բնակիչներին կոտորելով, թուրքերը հասան քաղաք, և սկսվեց Վանի հերոսամարտը, որը տևեց մինչև 1915թ.
մայիսի 16ը:
Մայիս-հունիս
Զանգվածային տեղահանություններ տեղի ունեցան ողջ Թուրքիայի տարածքում:
9 մայիսի
Տեղահանություններ եղան Թոքատում:
14 մայիսի
Տեղահանություններ եղան Բաբերդում:
14մայիսի Սուլթանի հրամանով ընդունվեց օրենք տեղահանության մասին, որի կիրառումը դրվեց ռազմական նախարար Էնվերի
վրա: Օրենքը զինվորական հրամանտարությանը թույլատրում էր գյուղերի և քաղաքների բնակչությանը, անհատապես կամ
հավաքականորեն, տեղափոխել և բնակեցնել այլ վայրերում: Դրանով օրինականացվեց հայ բնակչության բռնի տեղահանումը իր
հայրենիքից և աքսորը արաբական անապատներ:
15 –18 մայիսի
Տեղի ունեցան Կարնո դաշտի հայերի տարագրությունը և 25 000 հայերի կոտորածը
19 մայիսի
Կոտորվեց Խնուսի հայությունը:
Մայիսի 22-25
Կ.Պոլսո Նուրը Օսմանիե կենտրոնում բացվեց Երիտթուրքերի «Հատուկ կազմակերպության» խառը ժողովը, որին Թալեաթը
ներկայացրեց հայերի տեղահանության ձևի և ընթացքի, հայերի կողմից լքվելիք գույքի տնօրինման, հայերի գյուղերի, տների
վերաբնակեցման մասին ընդարձակ ծրագիր: Ժողովը, ավարտելով իր նիստերը, որոշում կայացրեց ամբողջապես իրագործել հայերի
տեղահանության և ջարդերի երիտթուրքական ծրագիրը:
Դաշնակից պետությունների բողոքի նոտան Դաշնակից պետությունները չէին կարող անտարբեր մնալ այն ամենի նկատմամբ, ինչ
տեղի էր ունենում Թուրքիայում, և բողոքի նոտա հղեցին թուրքական կառավարությանը` մեղադրելով նրան հայերի զանգվածային
կոտորածներ իրականացնելու մեջ: 1915թ. մայիսի 24-ին Լոնդոնում, Փարիզում և Պետրոգրադում միաժամանակ հրապարակվեց
Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի կառավարությունների համատեղ պաշտոնական հայտարարությունը` Օսմանյան
կայսրությունում հայերի կոտորածների և թուրքական կառավարության անդամների անձնական պատասխանատվության մասին:
Այդտեղ, մասնավորապես, ասվում էր. «Այս ամբողջ ամսվա ընթացքում Հայաստանում թուրքերի և քրդերի կողմից տեղի է ունենում
հայերի կոտորած օսմանյան իշխանությունների ակնհայտ թողտվությամբ, իսկ երբեմն էլ` ուղղակի աջակցությամբ: Ապրիլի կեսին
հայերի ջարդեր են տեղի ունեցել Էրզրումում, Բիթլիսում, Մուշում, Սասունում, Զեյթունում և ամբողջ Կիլիկիայում: Վանի
շրջակայքում գլխովին կոտորվել են հարյուրավոր գյուղերի բնակիչներ, բուն Վանում հայկական թաղամասը պաշարել են քրդերը:
Միևնույն ժամանակ Կոնստանդնուպոլսի թուրքական կառավարությունը ձերբակալում և անասելի հալածանքների է ենթարկում
հայկական խաղաղ բնակչությանը»: Անգլո-ֆրանս-ռուսական համատեղ հայտարարությունը վերին աստիճանի կարևոր, XX դարում
ընդունված առաջին պաշտոնական փաստաթուղթն էր, որը մեկ այլ կառավարությանը և նրա անդամներին հավաքականորեն և
անձնապես պատասխանատու էր համարում նրանց կատարած հանցանքների և ոճրագործությունների համար:
Մայիսի 27
Երիտթուրքական կառավարությունը վավերացրեց Թալեաթի` մայիսի 22-ի տեղեկագիրը և ներքին գործերի ու զինվորական
նախարարություններին հրահանգեց դրանց գործադրությունը: Նույն օրը Թալեաթը տվեց հայերի տեղահանության և ջարդի
հրամանագիրը
1 հունիսի
Տիգրանակերտ-Խարբերդ ճանապարհահատվածում խողխողվեցին 1914թ. նոյեմբերից ի վեր շինարարական ճամբարներում
աշխատող 12 000 հայ զինվորներ:
3 հունիսի
Տեղահանվեց Հաճընի հայությունը:
6 հունիսի - հուլիսի վերջ
Տեղի ունեցավ Արաբկիրի հայերի տեղահանությունն ու կոտորածը: Արաբկիրից դուրս եկած հայերի քարավանները
հերթականությամբ գնդակահարվեցին Եփրատի ափին, և այսպիսով հուլիսի վերջերին Արաբկիրում այլևս հայ չմնաց:
7 հունիսի
Տեղահանություններ եղան Երզնկայում և Ակնում :
10 հունիսի
Տեղահանվեց Մարդինի և Սևերակի հայությունը:
11 հունիսի
Տեղահանվեց Խոտորջուրի հայությունը:
11 հունիսի
Տեղի ունեցավ Խնուսի 1700 հայ ընտանիքների տեղահանությունն ու կոտորածը:
14 հունիսի – 26 հուլիս
Տեղահանվեց Կարին քաղաքի հայությունը:
22 հունիսի – 5 հուլիսի
Տեղահանվեց Սեբաստիայի հայությունը:
24 հունիսի
Սկսեց տեղահանվել Շապին Գարահիսարի հայությունը:
25 հունիսի
Տեղի ունեցան կոտորածներ Բաղեշում:
26 - 27 հունիսի
Սկսեց տեղահանվել Խարբերդի, Տրապիզոնի, Մարզվանի և Սամսոնի հայությունը:
Հուլիս – սեպտեմբեր
Հայկական ջարդերն ու ինքնապաշտպանական կռիվները
1 հուլիսի
Սկսվեցին Խարբերդ - Մեզրեի, Տրապիզոնի և Բայազետի հայերի կոտորածները:
2 հուլիսի
Սկսվեց Յոզղատի շրջակա գյուղերի կոտորածը :
10 հուլիսի
Սկսվեց Մուշի կոտորածը: 15 000 հայերից փրկվեցին միայն 500-ը, իսկ գավառի 59 000 հայ բնակչությունից` միայն 9 000-ը:
15 հուլիսի
Կարինի կուսակալ Թահսին կենտրոնին ուղղված իր նամակում գրում էր. «Կարինի շրջակայքում հայերի հանդեպ խժդժություններն
անցել են ամեն սահման: Դրամի և կանանց համար գործադրված խայտառակությունները ծայրահեղորեն ամոթալի են և դեմ են
մարդկությանը: Պետք է դրա առաջն առնել և, մանավանդ, վերջ տալ ամեն կողմ «Թեշքիլաթը մախսուսե» անվան տակ գործող
չեթեներին: Խարբերդի կուսակալը գրում է, թե բոլոր ճանապարհները լեցուն են կանանց և երեխաների դիակներով, և ժամանակ չենք
գտնում դրանք թաղելու համար: Լավ կլիներ, եթե պահպանեինք մեր վեհանձնությունն ու ազգային կերպարը»:
Հուլիսի կեսեր
Սկսվեցին Տիգրանակերտի հայության տեղահանությունն ու կոտորածը :
18 հուլիսի
Սկսվեց Սասունի ինքնապաշտպանությունը: Թուրքական զորագնդերը հարձակվեցին քաղաքի բնակչության վրա: Գիտակցելով
իրենց սպառնացող ստույգ մահը` սասունցիները դիմեցին ինքնապաշտպանության և երեք օր հետո` հուլիսի 21-ին, բարձրացան
Անդոկ լեռը:
24 – 28 հուլիսի
Սկսվեցին տեղահանությունները Անկարայի և Կ.Պոլսի շրջակայքում: Տեղահանություններ սկսվեցին Իզմիթում, Պարտիզակում,
Արմաշում, Կեսարիայում, Անկարայի շրջակա հայկական գյուղերում, շարունակվեցին տեղահանությունները Կիլիկիայում`
ընդգրկելով նոր տեղավայրեր` Անտիոքը, Այնթապը, Բեհեսնին, Քիլիսը, Ադըյամանը, Կարադուրանը, ապա` Քեսաբը և շրջակա այլվայրեր:
30 հուլիս–14 սեպտեմբեր
Հրահանգվեց տեղահանել Սուեդիո շրջանի հայությանը, սակայն ժողովուրդը դիմեց ինքնապաշտպանության: Հերոսամարտը, որ
ծանոթ է «Մուսա լեռան 40 օր» անունով, տևեց մինչև սեպտեմբերի 14-ը: Գրեթե քառասուն օր գոյամարտելուց հետո` սեպտեմբերի
14-ին, ողջ մնացած 4000-ից ավելի հայերի հաջողվեց դուրս գալ թուրքական զորքերի շրջափակումից, հասնել ծովափ և փրկվել`
այնտեղ իրենց սպասող անգլիական և ֆրանսիական նավերի շնորհիվ: Օրեր անց նրանք հասան Պորտ-Սաիդ քաղաքը: Տարիներ անց
ավստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելը հայ ազգի համար ողբերգական, բայց նաև հերոսական այս դրվագը կհավերժացնի իր «Մուսա
լեռան 40 օրը» վեպով:
3- 11 օգոստոսի
Սկսվեց Աֆիոն Գարահիսարի, Կեսարիայի, Սիվրիհիսարի, Մերսինի, Ադաբազարի, Մարաշի, Էսքիշեհիրի և շրջակա գյուղերի
տեղահանությունը :
13-21 օգոստոսի
Սկսվեց Անկարայի, Բրուսայի, Էվերեկի, Ադանայի և դրանց շրջակայքի հայության տեղահանությունը:
Օգոստոս –սեպտեմբեր
Առաջին պաշտոնական վկայությունները արևմտահայության զանգվածային բնաջնջումների մասին:
Օգոստոս
ԱՄՆ դեսպան Մորգենթաուն հայտարարում է կատարվածի վերաբերյալ իր ունեցած տեղեկությունների մասին, որը նա ձեռք էր բերել
Թալեաթի հետ ունեցած հանդիպումների և բանակցությունների ընթացքում:
12 օգոստոսի
Էնվերը հայտնում է, որ այդ պահի դրությամբ 200.000 հայեր սպանվել են:
19 օգոստոսի
Ջեյմս Բրայսը հայտարարում է , որ Թուրքիայում սպանվել է 500.000 հայ:
31 օգոստոսի
Թալեաթը տեղեկացնում է Գերմանիայի դեսպան արքայազն Էռնստ Հոենլոե-Լանգենբուրգին, որ Հայկական հարց այլևս գոյություն
չունի:
14 սեպտեմբերի
«Նյու Յորք Թայմսը» հաղորդում է 350.000 սպանված հայերի մասին:
15 սեպտեմբերի
Օսմանյան կայսրության խորհրդարանը վավերացրեց լքված գույքի մասին օրենքը:
1916թ.
7 մարտի
Պատասխանելով ներքին գործերի նախարարության մարտի 3-ի հեռագրին` Աբդուլհատ Նուրին նախարարությանը տեղեկացրեց, որ
մինչև 1916թ. մարտի 16-ը Պապում և Մեսքենեում բնաջնջված է 35 000 հայ, Հալեպի մերձակայքում գտնվող Քարըլքում` 10 000,
Տիպսիում, Աբուհարրարում և Համամում` 20 000, և Ռաս-ուլ-Այնում` 35 000, ընդհանուրը` 100 000 հայ:
17 մարտի
Սկսվեց Ռաս–ուլ-Այնում հավաքված ավելի քան 50 000 հայերի տեղահանությունը: Տեղահանություններին հաջորդեցին
կոտորածները, որոնք տևեցին մինչև հունիս: Ապա տեղի ունեցավ Դեր Զորում հավաքված 200 000 հայերի կոտորածը:
22 հունիսի -13 հուլիսի
Ջարդեր տեղի ունեցան տարբեր վայրերում, որոնց ընթացքում Սեբաստիայում սպանվեց բանվորական ջոկատներում աշխատող 10
000 հայ զինվոր, Կարինի արևմուտքում` 9000, Զառայումվ 1000, Թոքատի գավառակի Ռեշադիե կոչված վայրում` 1000 զինվոր:
Ջարդերն իրենց ավարտին հասան հուլիսի 13-ին, և սպանված հայ զինվորների թիվը հասավ 21 000-ի:
10 օգոստոսի
Հրատարակված պաշտոնագրով երիտթուրքերի կառավարությունը լուծարեց Երուսաղեմի և Կ. Պոլսո Հայոց պատրիարքությունները
և թողեց միայն Կիլիկիո կաթողիկոսությունը, որի կենտրոնը պետք է դառնար Երուսաղեմը:
Հոկտեմբեր
ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը, հենվելով ԱՄՆ կոնգրեսի ընդունած բանաձևի վրա, հոկտեմբերի 8-ը և 9-ը հայտարարում է
«Հայաստանին օգնության օրեր»:
Նոյեմբերի 26
Հայ ազգային պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուբար փաշայի, Մարկ Սայքսի (Անգլիա), Ժորժ Պիկոյի (Ֆրանսիա)` Լոնդոնում
կնքած պայմանագրի հիման վրա ֆրանսիական զորքերի կազմում ստեղծվեց հայկական կամավորական զորագունդը` Արևելյան
լեգեոնը, որը թուրքական տիրապետությունից պետք է ազատագրեր հայկական հողերը: 1918թ. դեկտեմբերին զորագունդը կոչվեց
Հայկական լեգեոն:
1917թ. Հունվար
Գերմանիայի դեսպանատան պաշտոնյա Գոբերթը հանդիպեց Էնվերի, Թալեաթի և Հալիլի հետ` նպատակ ունենալով տեղեկացնել, որ
նրանց կողմից իրականացվող բռնի իսլամացումը ոչ մի կապ չունի ռազմական միջամտության կամ անվտանգության հետ և պետք է
դադարեցվի:
Հոկտեմբերի 25
Բոլշևիկները Լենինի գլխավորությամբ Ռուսաստանում իրականացրին քաղաքական հեղաշրջում: Իշխանությունը վերցնելով`
բոլշևիկները ձեռնամուխ եղան պատերազմական գործողությունների դադարեցմանը, և արդեն նոյեմբեր ամսից ռուսական զորքերը
սկսեցին դուրս բերվել Արևմտյան Հայաստանի տարածքից: Օգտվելով դրանից` թուրքական կառավարությունը ծրագրեց ոչ միայն
վերազավթել Արևմտյան Հայաստանը, այլև` նվաճել ողջ Արևելյան Հայաստանը:
1918թ. Մարտ
Մարտի 3-ին Ռուսաստանի նորաստեղծ բոլշևիկյան կառավարությունը Բրեստ-Լիտովսկում դաշինք կնքեց հակաանտանտյան
պետությունների` Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Բուլղարիայի և Թուրքիայի հետ, որով փաստորեն նա դուրս եկավ
Անտանտից և մերձեցավ իր նախկին հակառակորդների հետ: Կնքելով այս պայմանագիրը` կողմերը համաձայնության եկան այն
հարցի շուրջ, որ այսուհետ նրանց միջև դադարեցվում են պատերազմական գործողությունները, և Ռուսաստանը ապահովում է իր
զորքերի դուրս բերումը Արևելյան Անատոլիայից, մասնավորապես` Կարսի, Արդահանի և Բաթումի մարզերից: Այս պայմանագիրը
1917-ի նոյեմբերի 8-ին բոլշևիկների կողմից ընդունած «Խաղաղության մասին» դեկրետի տրամաբանական շարունակությունն էր:
Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը ծանր վիճակի մեջ դրեց կովկասյան ճակատի շրջաններում ապրող հայ ազգաբնակչությանը: Այն
փաստորեն չեղյալ համարեց 1917-ի դեկտեմբերի 29-ին բոլշևիկների ընդունած «Արևմտյան Հայաստանի հողերի ազատ ինքնորոշման
իրավունքի պաշտպանության մասին» որոշումը և փոխարենն ընդունեց նույն այդ հողերը Թուրքիային վերադարձնելու մասին վճիռ:
Ամիսներ անց` սեպտեմբերի 20-ին, Ռուսաստանի կառավարությունը արտգործնախարար Չիչերինի ստորագրած նոտայով չեղյալ
հայտարարեց ըստ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի Թուրքիային կովկասյան տարածքների զիջումը: Եվ, այնուամենայնիվ, բրեստյան
թեկուզև ժամանակավոր բնույթ կրող պայմանագրով անհնար դարձավ նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետությանը Արևմտյան
Հայաստանի այն տարածքների վերադարձը, որտեղ դրանից մի քանի ամիս առաջ ռուսական բանակն էր կանգնած, և որոնք կարող
էին Ռուսաստանի կողմից կնքված «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետով Հայաստանի Հանրապետության հաստատման պահին
նրա ծանրակշիռ բաղկացուցիչ մասը դառնալ: Բրեստյան հաշտությունը լավ հնարավորություններ էր ստեղծում նվաճողական
նկրտումներ ունեցող թուրքական կողմի համար: Օգտվելով ստեղծված իրավիճակից և խախտելով 1917-ի դեկտեմբերի 5-ին կնքած
Երզնկայի զինանադադարը` թուրքական բանակն անցավ հարձակման և շնորհիվ գերակշռող ուժերի` իրար հետևից գրավեց
Երզնկան, Կարինը, Սարիղամիշը, Կարսը, իսկ մայիսի 15-ին` նաև Ալեքսանդրապոլը: Արևելյան Հայաստանի վրա կախվեց լինել-
չլինելու հարցը:
Մայիս
Սարդարապատի ճակատամարտն ու Հայաստանի Հանրապետության հռչակումը
Թուրքական զորամիավորումները գրավեցին Սարդարապատ կայարանը: Կանոնավոր զորամասերից և աշխարհազորից բաղկացած
հայկական բանակը կենաց-մահու կռվի ելավ թուրքական կանոնավոր զորքերի դեմ: Սարդարապատի պաշտպանությունն
իրականացնելու պարտականությունը դրվեց գեներալ Սիլիկյանի վրա: Մայիսի 27-ին ծանր կորուստներ կրելով` թուրքական
զորաբանակի մնացորդները փախան Ալեքսանդրապոլ:
Մայիսի 28
Հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետությունը: Նորանկախ հայկական պետականութանը վիճակված էր գոյատևել երկու և կես տարի`
մինչև Հայաստանի խորհրդայնացումը:
Հունիս – սեպտեմբեր
Հակառակ Բաթումի 1918թ. հունիսի 4-ի դաշնագրի` օգոստոսի 15-ին թուրքական զորքը հարձակում գործեց Ալեքսանդրապոլի վրա:
Հայերի 15 ժամ տևած դիմադրությունը հնարավորություն տվեց Կարինից, Կարսից, Արդահանից և Արդվինից այստեղ հավաքված
գաղթականներին հեռանալ քաղաքից: Թուրքական զորքը սրի քաշեց քաղաքում մնացած բնակչությանը: Սեպտեմբեր 15-ին
թուրքական իշխանությունների ենթակայության ներքո գործող «Վայրագ զորաբաժին» թաթարական զորագունդը Բաքվում
իրականացրեց հայ բնակչության ջարդը: Ընդհանուր առմամբ Բաքվում կոտորվեց 30.000 հայ:
Սեպտեմբերի 19
Պաղեստինի Արարա բարձրունքի վրա տեղի ունեցավ ճակատամարտ ֆրանսիական զինված ուժերի կազմում կռվող Հայկական
լեգեոնի և թուրքական բանակի միջև: Այս ճակատամարտում տարած հաղթանակի շնորհիվ Հայկական լեգեոնը մեծապես նպաստեց
դաշնակիցների հաջողությանը` աջակցելով թուրքական բանակի դեմ տարած հաղթանակին:
1918թ. Հոկտեմբերի 30
Մուդրոս քաղաքում կնքվեց զինադադար Անտանտի երկրների և Թուրքիայի միջև: Այդպիսով Թուրքիան պարտված ճանաչվեց
Առաջին աշխարհամարտում: Հետագայում Անտանտի երկրները ոչ մի քայլ չձեռռնարկեցին իրագործելու համար Մուդրոսի
զինադադարի այն պայմանները, որոնք կարող էին նպաստավոր լինել Հայաստանի համար, և Անկարայում կազմված թուրքական
կառավարությունը մերժեց Մուդրոսի զինադադարը` հասնելով դրա փաստական վերացմանը:
Նոյեմբեր - դեկտեմբեր
Նոյեմբերի 28-ին Արևելյան (Հայկական) լեգեոնը մտավ Կիլիկիայի Ալեքսանդրետի նավահանգիստը և դեկտեմբերի 17-19-ին
կարողացավ գրավել Կիլիկիայի մի շարք ռազմավարական կարևոր կետեր:
1919թ. 28 փետրվարի
Որպես Թուրքիայում ազգայնական-քեմալական ուժերի հզորացման հետևանք` փետրվարի 28-ին Հալեպ քաղաքում տեղի ունեցավ
հայ բնակչության ջարդ:
23 հուլիսի
Զորավար Քյազիմ Կարաբեքիրի կազմակերպությամբ և գնդապետ Մուստաֆա Քեմալի նախագահությամբ Կարինում բացվեց թուրք
ազգայնականների համաժողովը, որի մասնակիցների մեծ մասը նախկին երիտթուրքեր էին: Համաժողովը, օգոստոսի 7-ին
ավարտելով իր նիստերը, ընդունեց Թուրքիայի ամբողջականության և անձեռնմխելիության մասին իր հայտարարությունը:
1920թ. 21 հունվարի - 12 փետրվարի
Հունվարի 21-ին թուրք ազգայնականների դեմ սկսվեց Մարաշի հերոսամարտը, որը տևեց մինչև 1920թ. փետրվարի 12-ը: Փետրվարի
11-ին ֆրանսիական ուժերը նահանջեցին Մարաշից: Հայերը հետևեցին ֆրանսիական բանակին, սակայն ճանապարհին
ենթարկվեցին թուրքական հարձակման: Խուժանը մորթեց, կացնահարեց հայերին ու ֆրանսիացիներին: Նահանջի ճանապարհին
հայերն ունեցան 3000-5000 զոհ, իսկ ֆրանսիացիները` 800-1200 սպանված ու ցրտահարված:
Հունվարի 27
Կ. Պոլսի ռազմական ատյանի նիստին Մուստաֆա Քեմալը երիտթուրքերի մասին ասաց հետևյալը. «Այն փաշաները գործեցին
չտեսնված, անպատմելի և անըմբռնելի ոճիրներ և իրենց անձնական շահերն ապահովելու համար երկիրը հասցրին ներկա վիճակին:
Նրանք գործադրել են ամեն տեսակի բռնություն, կազմակերպել են տեղահանություններ և ջարդեր, նավթով այրել են ծծկեր
մանուկների, իրենց ամուսինների և ծնողների ներկայությամբ բռնաբարել են կանանց և աղջիկների, զավակներին, մանավանդ,
աղջիկներին բաժանել են իրենց ծնողներից, բռնագրավել են հայերի անշարժ և շարժական ունեցվածքը, ամեն բռնություն
գործադրելով` հայերին տարագրել են մինչև Մուսուլ` նրանց ողբալի վիճակի հասցնելով, հազարավոր անմեղների ծովն են նետել,
մարդկանց բռնադատել են, ստիպել հավատափոխ լինել, սովալլուկ ծերունիների ամիսներով քայլեցրել և ստիպել են աշխատել,
երիտասարդ կանանց նետել են որևէ ազգի պատմության մեջ նմանը չունեցող զարհուրելի հանրատները»:
23 մարտի
Խոսրով բեկ Սուլթանովի գլխավորած թուրք մուսաֆաթական հրոսակախմբերը կոտորեցին Շուշիի ավելի քան 30 000 հայ
բնակչությանը, կողոպտեցին, ավերեցին և հրկիզեցին քաղաքի հայկական մասը:
23 մարտի – 15 հոկտեմբերի
Հաճընի հերոսամարտը
Մարտի 23-ին սկսվեց Հաճընի հերոսամարտը թուրք ազգայնական ու երիտթուրքական միացյալ ուժերի դեմ և իր ավարտին հասավ
1920թ. հոկտեմբերի 15-ին:
1 ապրիլի 1920թ. – 8 փետրվարի 1921 թ.
Ապրիլի 1-ին սկսվեց Այնթապի հայության հերոսամարտը, որն իր վախճանին հասավ 1921թ. փետրվարի 8-ին:
5 hուլիսի
Թուրքիայում 1919 թ. փետրվարին սկսվեց երիտթուրքերի առաջնորդների դատավարությունը, որոնք մեղադրվում էին պատերազմի
ընթացքում գործած հանցանքների, երկիրը կործանարար պատերազմի մեջ ներքաշելու մեջ: Առաջ քաշած մեղադրանքների մեջ առկա
էր նաև Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ կոտորածներ կազմակերպելու և իրականացնելու մեղադրանքը: Սակայն
երիտթուրքերի որոշ առաջնորդներին ներկայացված դատավճիռը կրում էր «հեռակա» բնույթ, քանի որ նրանք հասցրել էին
պատերազմի ավարտին փախչել երկրից: Հուլիսի 5-ին հրապարակվեց երիտթուրք պարագլուխների դատավճիռը, ըստ որի, 31
հանցագործներից 4-ը` Թալեաթը, Ջեմալը, Էնվերը և Նազիմը, դատապարտվեցին մահվան, իսկ մնացած 27-ը` տարբեր տարիների
ազատազրկման:
4 օգոստոսի
Օգոստոսի 4-ին Ադանայում Միհրան Տամատյանի գլխավորությամբ հռչակվեց Կիլիկիայի հայոց անկախությունը` Ինքնավար
Հայաստան Ֆրանսիական հովանավորության ներքո: Սակայն այդ պետությունը սոսկ հռչակագրային բնույթ կրեց, քանի որ անգլա-
ֆրանսիական հակասությունների սրման պայմաններում Թուրքիայի կողմը հակված ֆրանսիական զինվորական իշխանությունները
ցրեցին նորաստեղծ հայկական կառավարությունը:
10 օգոստոսի
Փարիզի Սևր արվարձանում Առաջին աշխարհամարտում հաղթանակած պետությունները Թուրիքիայի հետ կնքեցին պայմանագիր,
որը ծավալուն` 13 մասից և 433 հոդվածներից բաղկացած մի փաստաթուղթ է: Պայմանագրի` մասնավորապես, 88-րդ հոդվածով
Թուրքիան ճանաչում էր «Հայաստանը` որպես ազատ և անկախ պետություն»: Իսկ 89-90-րդ հոդվածներում նշված է, որ «Թուրքիան և
Հայաստանը, ինչպես նաև բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնվում են Էրզրումի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում
Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանների գծորոշումը ներկայացնել ԱՄՆ նախագահի վճռին և ընդունել նրա որոշումը, ինչպես
նաև բոլոր այն միջոցները, որոնք նա կարող է առաջարկել Հայաստանի դեպի ծով դուրս գալու և նշված սահմանի վրա ցանկացած
Օսմանյան տարածքի ապառազմականացման վերաբերյալ: …Թուրքիան այս վճռի կայացման օրից հրաժարվում է հանձնվող
տարածքների նկատմամբ բոլոր տեսակի իրավունքներից»:
14 սեպտեմբերի
Ադանայի ֆրանսիական իշխանությունները Կիլիկիայում ապաստանած հայերին հրահանգեցին մեկնել Կ. Պոլիս, Ամերիկա, Մարսել,
Բեյրութ, Դորթ Յոլ, Իսկենդերոն կամ որևէ այլ տեղ: Հրահանգը վերաբերում էր 14 000 այն հայերին, ովքեր ֆրանսիական
հովանավորության ներքո էին, սակայն որոշ ժամանակ անց այդ հրահանգը տարածվեց ողջ հայության վրա:
23 սեպտեմբերի
Առանց պատերազմ հայտարարելու թուրքական բանակն ընդհանուր հարձակման անցավ Հայաստանի դեմ: Սկսվեց հայ-թուրքական
պատերազմը: Թուրքերը գրավեցին Ալեքսանդրապոլը: Ալեքսանդրապոլի գավառում և Ախալքալաքի շրջանում սրի քաշվեց ու
թալանվեց մոտ 30 գյուղ: Հայ խաղաղ բնակչության նկատմամբ թուրքերն առանձնակի դաժանությամբ էին վարվում:
Նոյեմբեր - դեկտեմբեր
Մինչ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնն արտահայտում էր իր վերաբերմունքը Հայաստանի Հանրապետության նոր սահմանների
անցկացման հարցի շուրջ, բոլշևիկյան Կարմիր բանակը նվաճում էր ողջ Կովկասը: Նոյեմբերի վերջին Կարմիր բանակը մտավ
Հայաստան, տիրող դաշնակցական կառավարությունը, չցանկանալով ներքաշվել ավելորդ արյունահեղությունների և եղբայրասպան
քաղաքացիական պատերազմի մեջ, իշխանությունը հանձնեց բոլշևիկներին: Դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանը խորհրդայնացվեց:
1921թ. 15 մարտի 1921 – 1922թ. հուլիս
Մարտի 15-ին Բեռլինում սպանվեց Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներից մեկը` Թալեաթը: Մահափորձն իրականացնողը
Սողոմոն Թեհլերյանն էր: Այս գործողությամբ սկիզբ դրվեց 1919թ. աշնանը Երևանում ՀՅԴ կուսակցության 9-րդ համագումարում
մշակված «Նեմեսիս» (վրիժառության հին հունական աստվածուհու անվամբ) գործողությանը, որի խնդիրն էր Թուրքիայում
երիտթուրքերի պարագլուխների դեմ կայացված մահվան դատավճռի ի կատար ածումը: «Նեմեսիսը» հստակ, մանրազնին մշակված
գործողություն էր, որը ժամանակի ընթացքում արդարացի վրեժխնդրության նպատակով արդյունավետ իրականացվեց հայ
վրիժառուների կողմից: Ստեղծվել էր նաև հատուկ հանձնախումբ, որը պետք է հայտնաբերեր փախստական դարձած և աշխարհի
տարբեր անկյուններում ծպտված եղեռնագործներին: Հունիսին սկսվեց Թեհլերյանի դատավարությունը, որը փաստորեն վերածվեց
ցեղասպանության կազմակերպիչների դեմ դատավարության: Եվրոպայի հանրության ճնշման շնորհիվ Թեհլերյանն արդարացվեց:
Դեկտեմբերի 6-ին Հռոմում մեկ այլ հայ վրիժառուի` Արշավիր Շիրակյանի արձակած գնդակից սպանվեց երիտթուքերի առաջին
կառավարության ղեկավար Սաիդ Հալիմը: 1922թ. ապրիլի 7-ին Բեռլինում հայ վրիժառուներ Արշավիր Շիրակյանն ու Արամ
Երկանյանը իրականացրին Տրապիզոնի նախկին նահանգապետ Ջեմալ Ազըմիի և «Թեշքիլաթը Մախսուսե» հանցավոր
կազմակերպության հիմնադիր Բեհաէդդին Շաքիրի մահապատիժը: Հուլիսի 25-ին հայ վրիժառուներ Ստեփան Ծաղիկյանի, Արտաշես
Գևորգյանի և Պետրոս Տեր-Պողոսյանի կողմից Թիֆլիսում մահապատժի ենթարկվեց հայոց եղեռնի դահիճներից մեկը` Ջեմալ փաշան:
16 մարտի
Մոսկվայում ստորագրվեց խորհրդա-թուրքական բարեկամության և եղբայրության պայմանագիրը: Այն ստորագրվեց մի այնպիսի
ժամանակահատվածում, երբ խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարությունն աջակցում էր քեմալական Թուրքիային` անտեսելով
Հայաստանի նկատմամբ վերջինիս զավթողական քաղաքականությունը:
20 մարտի
Լոնդոնում կնքվեց թուրք-ֆրանսիական պայմանագիր:
13 հոկտեմբերի
Կարսում կնքվեց պայմանագիր մի կողմից` Թուրքիայի, մյուս կողմից` նորաստեղծ Հայաստանի, Վրաստանի, Ադրբեջանի
Խորհրդային Հանրապետությունների միջև: Այս պայմանագիրը գրեթե նույնությամբ կրկնում էր Մոսկվայի պայմանագրի կետերը
Հայաստանի տարածքների հարցում:
20 հոկտեմբերի
Անկարայում ստորագրվեց թուրք-ֆրանսիական դաշնագիրը, և 1921թ. դեկտեմբերից մինչև 1922թ. հունվարի 4-ը Ֆրանսիան իր
զինված ուժերը դուրս բերեց Կիլիկիայից:
Նոր կոտորածի սպառնալիքը Կիլիկիայի 160 հազար հայերին ստիպեց գաղթել դեպի Սիրիա, Լիբանան, Հունաստան:
1922թ. 4 օգոստոսի
Օգոստոսի 4-ին Միջին Ասիայում բասմաչների և խորհրդային զորքերի բախման ժամանակ հայ զինվորական Հակոբ Մելքումովի
կողմից սպանվեց Օսմանյան Թուրքիայի ռազմական նախարար Էնվերը:
9 սեպտեմբերի
Թուրքական բանակը մտավ Իզմիր. սկսվեց 10 000 հայերի ու 100 000 հույների ջարդը: Երեք օր անց Իզմիրը հրդեհվեց:
Նոյեմբեր
նոյեմբերի 20-ին Շվեյցարիայի Լոզան քաղաքում իր աշխատանքները սկսեց Մերձավոր Արևելքի հարցերին վերաբերող միջազգային
համաժողովը, որը տևեց մինչև 1923թ. հուլիսի 24-ը: Մասնակիցներն էին Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Հունաստանը,
Ճապոնիան, Ռումիանիան, Հարավսլավիան, Թուրքիան և դիտորդի կարգավիճակով` ԱՄՆ-ը: Հայաստանի Հանրապետության
պատվիրակությանը թույլատրված չէր մասնակցել համաժողովին այն պատճառաբանմամբ, որ այդ պատվիրակությունն այլևս չէր
կարող ներկայացնել Հայաստանը, որտեղ հաստատվել էին խորհրդային կարգեր: Լոզանի համաժողովում քննարկվեց նաև Հայկական
հարցը, սակայն թուրքական պատվիրակությունը Իսմեթ փաշայի և Ռիզա Նուր Բեյի գլխավորությամբ վճռականորեն հանդես եկավ
Թուրքիայի տարածքում որևիցե հայկական օջախի ստեղծման գաղափարի դեմ: Ի վերջո բանակցությունների ընթացքում Թուրքիային
հաջողվեց իր կամքը թելադրել Անտանտի երկրներին: Արդյունքում, Լոզանի վերջնական համաձայնագրում չկար Հայաստանի և
հայերի մասին որևէ հիշատակում: Այսպիսով, Լոզանի համաժողովով Հայկական հարցը ժամանակավորապես փակվեց, և Սևրի
դաշնագրով Հայաստանին հանձնվելիք տարածքներն անհետացան Թուրքիայի Հանրապետության նորովի ընդունված
սահմաններում:
1923թ. 31 մարտի
Անկարան անմեղ հռչակեց բոլոր այն թուրքերին, ովքեր դատապարտված էին ռազմական կամ այլ դատարանների կողմից:
Սեպտեմբեր
Ըստ թուրքական նոր օրենքի` մեկընդմիշտ արգելվեց հայերի վերադարձը Թուրքիա:
30 նոյեմբերի
ԿայացավՊոնտոսի հայերի և հույների տեղահանությունը:
1939թ. Հունիս
Հակառակ տեղի բնակչության կամքին և Սիրիայի ընդդիմանալուն, Ալեքսանդրետի սանջակը բռնակցվեց Թուրքիային, որի
հետևանքով հուլիսի 16-23-ը ընկած ժամանակահատվածում տեղաբնակ շուրջ 40.000 հայերը լքեցին իրենց բնակավայրը և
հաստատվեցին Սիրիայում ու Լիբանանում:
Սեպտեմբեր
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց մեկ շաբաթ առաջ Ադոլֆ Հիտլերը, ելույթ ունենալով իր զինվորների առաջ, կոչ
արեց նրանց «...անխնա կոտորել հրեական ռասայի բոլոր մարդկանց` տղամարդ, կին, երեխա», և ավարտեց իր խոսքերը հետևյալ
հարցով. «Ո՞վ է այսօր խոսում հայերի բնաջնջման մասին... »:
Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

ԼՂՀ ԵՎ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ


Ինչպես հայտնի է, Հայաստանի, Ադրμեջանի եւ Ռուսաստանի նա —
խագահների հունիսի 17-ին Ս.Պետերμուրգում տեղի ունեցած հանդի —
պու մից անմիջապես հետո Ի.Ալիեւը լքեց Պետերμուրգը, իսկ հունիսի
18-ին ԼՂՀ-ում, ադրμեջանական դիվերսիոն խմμի գործողությունների
արդյուն քում, հայկական կողմը կորուստներ ունեցավ£ Պակաս հայտնի է,որ այդ միջադեպին հետեւեցին մեր զինված ուժերի համարժեք քայլերը£
Բոլոր պարագաներում այդ իրադարձությունները սուր ընկալվեցին մեր
հան րությունում եւ ակտուալացրին զանազան ռազմական սցենարների
քննար կումները£ Ի լրումն, հետեւեցին տարաμնույթ տեղեկատվական
հոսքեր. օրինակ, որ մեծ տերությունների համաձայնությամμ ԼՂՀ-ում
տեղի է ունենալու ՙպայմանավորված՚ պատերազմ, եւ կողմերին
տարան ջա տելու են ռուսական, թուրքական ու ամերիկյան (կամ` ՆԱՏՕ)
խաղաղա պահ ուժերը. կամ, որ իսրայելական ու ամերիկյան ռմμա —
կոծիչները Վրաս տանից (!!) տեղափոխվել են Ադրμեջան եւ պատ —
րաստվում են հար ված հասցնել Իրանին, իսկ վերջինս, ի պատասխան,
զորքեր է կուտակում իրանա-ադրμեջանական սահմանում£ Անգամ
ԱՄՆ-ում ՙռուսական լրտես ների՚ վերաμերյալ սկանդալի ԶԼՄ-ում
հայտնվելու պահը որոշ վեր լու ծաμաններ մեկնաμանեցին որպես
միջազգային հանրության ուշա դրութ յունը ՙիրանական՚ պատերազմից
շեղելու փորձ£
Լրատվական այսօրինակ հաղորդագրումների ճնշող մասը, ինչպես
քաջ հայտնի է մասնագիտական շրջանակներին, ակնհայտ ապատեղեկա —
տվություն է£ Սակայն, հաշվի առնելով այդ լայնածավալ տեղեկատվական
գործողությունների աղμյուրները եւ, ինքնին, նման ապատեղեկատվու —
թյան երեւան գալու փաստն ու ժամանակը, պետք է արձանագրել, որ
տարածաշրջանի հանդեպ հետաքրքրությունը զգալի աճել է, եւ դա
պայմանավորված չէ միայն ԼՂՀ խնդրով£ Նման գործընթացը վկայում է, որ
տարածաշրջանում տեղի են ունենում հերթական որակական փոփոխութ —
յուններն ու վերադասավորումները£ Դրանց μովանդակությունն ընկալելու
համար նախ փորձենք համառոտ μնութագրել ԼՂՀ խնդրի շուրջ μա —
նակցա յին գործընթացի նախկին եւ ներկա փուլերը:Բանակցային գործընթացի փուլերը
ԼՂՀ խնդրի շուրջ միջազ գային ձեւաչափերով μանակցություններն
ընթանում են 90-ականների սկզμից, եւ այդ ժամանակահատվածում
ռազմաքաղաքական տրամաμա նությունը տարածաշրջանում, գլոμալ
աշխարհաքաղաքական տեղաշար ժերի ազդեցության հետեւանքով,
զգալի փոփոխություններ է կրել£
Հայ-ադրμեջանական ռազմական հակամարտության առաջին փու —
լում միջնորդական առաքելությունը հիմնականում կատարում էին Ռու —
սաս տանը եւ, մասամμ, Իրանը, որն ավարտվեց 1994թ. մայիսին Բիշքեկի
հրադադարի մասին համաձայնագրով£ Կարելի է ասել, որ այդ փուլում
որոշիչ էր հետխորհրդային տարածքում ՌԴ կարեւոր, սակայն աստիճա —
նաμար նվազող դերակատարումը£
Հաջորդ փուլում միջնորդական նախաձեռնությունը պատկանում էր
Մինսկի խմμին, սակայն այդ ձեւաչափում առավել ակտիվ էին ամերիկյան
եւ ֆրանսիական կողմերը£ Հայաստանի եւ Ադրμեջանի նախագահների
հանդիպումներն ընթանում էին Եվրոպայում եւ Միացյալ Նահանգներում
(առավել հիշարժան է 2001թ. քիուեսթյան հանդիպումը): Չնայած մեծ
տերությունների ավանդական ճնշումներին եւ Մինսկի խմμի համանա —
խագահների նույնքան ավանդական դարձած լավատեսական կանխատե —
սումներին եւ հայտարարություններին, այդ փուլի գլխավոր հետեւանքն է
հակամարտող կողմերի դիրքորոշումների հստակեցումը, ինչը նույնպես,
μանակցային գործընթացի համատեքստում, μավական լուրջ արդյունք է£
Հատկանշական է, որ այդ փուլը հիմնականում ենթարկվում էր միաμեւեռ
աշխարհակարգի կայացման եւ հետագա հաստատման, ինչպես նաեւ`
ԱՄՆ–ՌԴ նոր սառը պատերազմի վերսկսման տրամաμանությանը£
Ընթացիկ փուլի սկիզμը պայմանականորեն կարելի է համարել 2008թ.
օգոստոսին Հարավային Օսիայի շուրջ տեղի ունեցած վրաց-ռուսական
պատերազմը£ Վերջինս μազմաμեւեռ համակարգի ձեւավորումով պայմա —
նա վորված աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի հետեւանքն է£ Դրանց
արդյունքում նվազել է ԱՄՆ դերակատարումը մեր տարածաշրջանում, եւ
զգալի աճել է ռուսական գործոնի դերը: Կարելի է փաստել, որ այսօր
Ռուսաստանը Մինսկի խմμի համանախագահների շրջանակում ՙավելի
հավասարի՚ կարգավիճակ է ձեռք μերել եւ մտադիր է էլ ավելի ամրա —
պնդել իր դիրքերը Հարավային Կովկասում, որտեղ Հայաստանը հիմնա —
կան հենակետն է եւ միակ տարածքը, ուր կանգնած է ռուսաստանյանզինուժը: Այդ տեսանկյունից պատահական չէ, որ ՀՀ եւ ԱՀ նախագահների
հանդիպումները վերջին շրջանում ընթանում են Ռուսաստանի հովանավո —
րության ներքո, եւ պետերμուրգյան վերջին հանդիպումը (երկարատեւ
ընդմիջումից հետո) դրա վկայությունն է£ Ի դեպ, հնարավոր է նաեւ, որ
պետերμուրգյան համաժողովից Ալիեւի ցուցադրական հեռանալը պայ —
մանավորված էր ոչ այնքան ՀՀ նախագահի հայտնի դիրքորոշումներով,
որքան ՌԴ նախագահի նոր առաջարկներով£ Նկատենք նաեւ, որ նշմար —
վում է ՀՀ եւ ԱՀ նախագահների հնարավոր հանդիպում Ալմաթիում, ինչը
վկայում է այն մասին, որ μանակցային գործընթացը, թերեւս, շարունակ —
վում է, եւ որ Ալիեւի դեմարշը պետք է ընդունել ընդամենը որպես դիվանա —
գիտական հնարք, μայց ոչ սկզμունքային դիրքորոշում կամ վերջնագիր£
Միեւնույն ժամանակ, պետք է փաստել, որ տարածաշրջանում ակտի —
վացել է ոչ միայն Ռուսաստանը:
:Տարածաշրջանային այլ դերակատարներ
Եթե Իրանի տարա ծա շրջանային քաղաքականությանը μնորոշ են
հետեւողականությունը եւ կայունությունը, ապա նույնը չի կարելի ասել
Թուրքիայի մասին£ Հատկանշական է, որ ամերիկյան գերակայության
տարիներին այդ երկիրը հստակ էր կատարում ԱՄՆ-ի հանդեպ ՙպար տա —
կանությունները՚, սակայն μազմաμեւեռության ձեւավորումը զգալիո րեն
μարձրացրեց Թուրքիայի ՙինքնավարության՚ մակարդակը, եւ Անկարան,
կտրուկ քայլեր կատա րելով, սկսեց փնտրել իր տեղը նոր համակարգում£
Առայժմ տպավորութ յունն այնպիսին է, թե թուրքերն այնքան էլ արդյու —
նավետ չեն գործում նոր պայմաններում£ Երկրում ձեւավորվել է նեոօս մա —
նիզմից, նեոպանթյուր քիզ մից եւ եվրասիականու թյունից μաղկա ցած մի
ագրեսիվ գաղափարա խոսական սիմμիոզ, որը դրդում է Անկարա յին
երμեմն ոչ այնքան մտած ված քայլեր կատարել£ Դրանց արտահայ տութ —
յուններից են ե°ւ հայ-թուր քական μանակցություն ների փաստացի տա —
պալումը, ե°ւ իր նախկին դաշ նակից Իսրայելի դեմ կատարած սադ րանք —
ները: Վերջինիս առումով` պետք է ընդգծել, որ ԱՄՆ-ին ան հանգստաց —
նում է ոչ միայն Թուրքիա – Իսրայել հարաμե րությունների վատթարա —
ցումը, այլեւ Իրանի1, ինչպես նաեւ արաμական որոշ երկրների հետ
համագործակցություն զարգաց նե լու Թուրքիայի փորձերը£
Թուրքական ակտիվությունն անտարμեր չի ընկալում նաեւ Ռուսաս —
տանը£ Եթե ԱՄՆ–Թուրքիա հակասությունների առկայությունն աշխարհա —
քաղաքական առումով նպաստավոր է Մոսկվայի համար, վերջինիս,
սակայն, չի կարող հրապուրել Թուրքիայի եւ ՙփոքր եղμայր՚ Ադրμեջանիհամաձայնեցված գործունեությունն Անդրկովկասում, որը ռուսաստանյան
ստրատեգներն ավանդաμար համարում են ՙիրենցը՚£ Պետք է հաշվի
առնել նաեւ, որ չնայած Ռուսաստանը Թուրքիայի եւ Ադրμեջանի հետ
էներգետիկ համաձայնություններ է կնքում եւ զարգացնում առեւտրական
հարաμերությունները, μայց աշխարհաքաղաքականությունը մշտապես
գե րա կայում է տնտեսական կատեգորիաների հանդեպ:
Հատկանշական է նաեւ, որ ադրμեջանական ագրեսիվությունը,
ինչպես եւ թուրքականը, նույնպես գաղափարախոսության ածանցյալ է£
Հայտնի է, որ Ադրμեջանը` որպես պետություն, μավական նոր կազմա —
վորում է ու, իμրեւ այդպիսին, կարիք ունի ազգ ձեւավորող գաղափարա —
խոսության: Այսօր այդ μացը լրացնում են ոչ թե քաղաքակրթական
պատկերացումները եւ արժեքները (գուցե վերջիններիս μացակայության
պատճառով), այլ` ծայրահեղ հակահայկականությունը: Սա ադրμեջանցի —
նե րին տանում է դեպի փակուղի. նրանք իրենց իսկ հորինած գաղափա —
րախոսական դրույթներից արդեն դժվարանում են դուրս գալ, որովհետեւ
հակահայկականությունը դարձել է պաշտոնական դոկտրին եւ քաղաքա —
կա նություն£
Հետեւություններ
Հրադադարի համաձայնագրի ստորագրումից անցել է շուրջ 16 տարի,
ԼՂՀ-ում առայսօր պահպանվում է status quo-ն, եւ որոշ տեսանկյունից
այդ փաստն ինքնին կարելի է համարել որոշակի ձեռքμերում£ Միեւնույն
ժամանակ, ներկայիս փուլը պարունակում է որոշակի ռիսկեր, որոնցից
նշենք.
• ԱՄՆ հարաμերական նահանջը տարածաշրջանից եւ այդ իսկ պատ —
ճառով քաղաքական ՙկարգավորվածության՚ ընդհանուր մակարդակի
նվազումը,
• Թուրքիայում ազգայնամոլական գաղափարախոսական միջա —
վայրի ձեւավորումը եւ այդ երկրի կողմից քաղաքական ՙինքնավարու —
թյան՚ ձեռքμերումը, ինչը, մասնավորապես, արտահայտվում է Հարավա —
յին Կովկասի նկատմամμ հավակնությունների արտահայտումով,
• Ադրμեջանում ագրեսիվ հակահայկական գաղափարախոսական
դաշտի կայացումը եւ Թուրքիայի հետ ռազմավարական համագործակ —
ցության զարգացումը£
Դրական գործոնների շարքում կարելի է առանձնացնել հետեւյալ
կետերը.• ԼՂՀ` որպես պետության կայացումը եւ, մասնավորապես, այդ
իրողության ամրապնդումը միջազգային հանրության գիտակցությունում,
• հայկական քաղաքական ընտրանու կողմից դիվանագիտական
փորձառության ձեռքμերումը,
• Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական վերականգնումը եւ այդ
տերության քաղաքական ղեկավարության ձգտումը` լինել տարածա —
շրջանի գլխավոր ՙկարգավորիչը՚ (առանց Թուրքիայի),
• ԱՄՆ-ի, Իսրայելի ու եվրոպական որոշ երկրների (հատկապես`
Գերմանիայի) հետ Թուրքիայի ունեցած հակասությունների սրումը եւ
արեւմտյան հանրությունում թուրքական գործոնի վերաμերյալ μացասա —
կան պատկերացումների ձեւավորումը£
Միեւնույն ժամանակ, ակնհայտ է, որ ԼՂՀ հիմնախնդրի` մեր
պատկերացումներին համաձայն լուծումը գլխավորապես կախված է
համահայկական հանրության պատրաստվածության մակարդակից£
Պետք է հաշվի առնել, որ քաղաքական իրադրությունը տարածաշրջանում
որոշակի փուլում կարող է որակապես փոխվել£ Այսպես կոչված ՙինքնա —
կազմակերպվող կրիտիկականության μնութագրիչների՚ վերա μեր յալ
քաղաքագիտական պատկերացումների համաձայն, ռազմաքա ղա քա կան
համակարգն էվոլյուցիոն եղանակով կարող է զարգանալ մինչեւ որոշակի
ՙկրիտիկական վիճակի՚, որում արդեն աննշան իրադարձությունները
կարող են հարուցել μուռն շղթայական ռեակցիա, ինչի արդյունքում
որակապես փոխվում է ողջ համակարգը2£ Նախկինում նման կրիտիկա —
կան իրավիճակ ստեղծվեց ԽՍՀՄ եւ երկμեւեռ աշխար հակարգի փլուզման
արդյունքում£ Ներկայումս ընթանում է μազմաμեւեռ համակարգի ձեւա —
վոր ման μավական հիվանդոտ գործընթաց, որի ընթաց քում նույնպես
հնարավոր է հասնել որոշակի ՙկրիտիկական վիճակի՚, որից հետո զար —
գա ցումները կընդունեն μուռն կամ, այլ խոսքերով` ոչ-գծային μնույթ£
Նման իրավիճակին պատրաստ լինելու համար ՀՀ-ն եւ ԼՂՀ-ն պետք է
լուծեն μազմաթիվ հրատապ խնդիրներ, որոնցից նշենք.
• համահայկական զարգացման իրատեսական ռազմավարության
մշակումը եւ իրականացումը, քանզի հանրության ընդհանրական զար —
գացման մակարդակն է, որ որոշիչ է լինելու ապագայի հնարավոր հակա —
մարտություններում,
• մեր ազգային եւ պետական շահերին ուղղված լոμμինգի ընդլայ —
նումը եւ մրցունակության ապահովումը ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում եւ Ռու —
սաստանում:Վերոնշյալ ռազմավարական ծրագրերին զուգահեռ անհրաժեշտ է
իրա գործել, մասնավորապես, հետեւյալ մարտավարական գործողու —
թյուն ները.
• Ապահովել ԼՂՀ շուրջ μանակցային գործընթացի շարունա —
կականությունը (իրագործել Թալեյրանի սկզμունքը` ՙմիշտ պետք է
μանակցել, μանակցել եւ μանակցել…՚):
• Միջազգային քաղաքական հանրությունում տարանջատել ՀՀ –
Իրան կենսական նշանակություն ունեցող եւ առայժմ այլընտրանք չունե —
ցող հարաμերությունները գլոμալ հարթությունում ներկայում տեղ գտած
հակաիրանական միտումներից£
.
1 Առայժմ տպավորությունն այնպիսին է, որ եթե պաշտոնական Թեհրանն այդ
համագործակցությունը դիտարկում է որպես մարտավարական դրվագ, ապա
Անկարան, ելնելով վերը նշված ծավալապաշտական գաղափարախոսական
դրույթներից, դա ընկալում է որպես հեռահար ռազմավարություն£
2 Նկատենք, որ ներկայացված հայեցակարգը, որն իր դատողություններում
հաճախ կիրառում է ԼՂՀ խնդրին քաջատեղյակ ամերիկյան դիվանագետ
Սթիվեն Մանը, փոխառված է μնական գիտություններից, մասնավորապես Նոμել —
յան մրցանակակիր Ն.Սեմյոնովի ճյուղավորված շղթայական ռեակցիաների
տեսությունից:Գագիկ Տեր-Հարությունյան

Հեղինակային իրավունքները պատկանում են Գագիկ Տեր-Հարությունյան

P.S. ՀԱՏՈՒԿ ՇՆՕՐՀԱԿԱԼԹՅՈՒՆ Գագիկ Տեր-Հարությունյան

Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԳՈՅԱՊԱՅՔԱՐ /1985թ.-1992թ./


Առաջաμան
1921թ. հուլիսի 5-ին Լեռնային Ղարաμաղը Ադրμեջանին ապօրինի
μռնակցվելուց ի վեր, արցախահայությունը շուրջ 70 տարի
անընդհատ μողոքել է դրա դեմ և պահանջել միավորվել մայր հայր
ենիքի հետ: Սակայն Մոսկվայի և Բաքվի իշխանությունները մերժել
են այդ արդարացի պահանջը: Ավելին, Ադրμեջանը կանխամտածվ
ած խոչընդոտել է Լեռնային Ղարաμաղի տնտեսական, գիտ
ամշակութային զարգացմանը, արգելակել կապը մայր հայրենիքի
հետ և աստիճանաμար արտամղելով տեղի հայ μնակչությանը` արհ
եստականորեն ավելացրել է ադրμեջանցիների քանակը: 1980-ա-
կան թվականներին ստեղծվել էր այնպիսի վիճակ, որ արցա-
խահայությունը կամ պետք է զանգվածաμար լքեր իր հայրենիքը և
արժանանար Նախիջևանի հայության ճակատագրին, կամ պետք է
պայքարի ելներ իր μնօրրանը, իր մարդկային, ազգային արժանա-
պատվությունը պաշտպանելու համար: Գորμաչովյան ՙվերա-
կառուցումը՚ նպաստեց արցախահայության μացահայտ պայքարի
ծավալմանը, և ադրμեջանական μռնատիրությունից նրա ազա-
տագրումը դարձավ օրակարգի հարց:
Արցախյան ազատագրական պայքարի սկզμնավորման,
շարժման ակունքների μազմակողմանի քննության ու հաղթական
նվաճումների առաջին փուլի գիտական հետազոտումը հայ պատմ
ագիտության կարևոր խնդիրներից է: Այն ունի արդիական և քաղա-
քական կարևոր նշանակություն:
Արցախահայության հերոսական պայքարի օμյեկտիվ և
սուμյեկտիվ նախադրյալների, ՙվերակառուցումից՚ դեպի անկա-
խություն տանող ծանր և դժվարին ուղու և այդ նպատակի շուրջ հայ
ժողովրդի համազգային միավորման և վերջապես Ադրμեջանի կողմից
պարտադրված պատերազմի առաջին փուլում տարած փայլուն
հաղթանակների շատ հարցեր դեռևս չեն արժանացել հետազոտողն
երի ուշադրությանը: Եղած գրականությունն ավելի շուտ հանրա-
մատչելի է և հուշագրական μնույթ ունի: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո
աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա տասնյակ նոր պրոμլեմներ
առաջացան, որոնք μազում նոր խնդիրներ առաջադրեցին: Ուստի,
անհրաժեշտ է նորովի գնահատել այդ ամենը և վերագնահատել
շատ դրույթներ, որոնք հրապարակ են նետվել դեպքերի թարմ հետք
երով կամ հորինվել ադրμեջանական գրչակների կողմից: Սույն
մենագրությունը Արցախի ազատագրական պայքարի սկզμնա-
վորման և առաջին փուլի μազմակողմանի քննարկման և ընդհանր
ացման առաջին փորձն է: Այն զգալի նշանակություն ունի նաև նո6
րանկախ Հայաստանի պետականության հաստատման և կառուցմ
ան գործընթացն ըմμռնելու գործում:
Ղարաμաղյան հիմնախնդրին նվիրված են μազմաթիվ աշխ
ատություններ, ուսումնասիրություններ, հոդվածներ, գրքեր, հուշ
ագրություններ, ժամանակագրական, վիճակագրական ու փաստ
ագրական ժողովածուներ, օրագրություններ, կինովավերագրեր,
գիրք-հուշամատյաններ, տարեգրություններ և այլն: Մենագրության
աղμյուրագիտական հիմքը կազմում են ՀՀ հասարակական-քաղա-
քական կազմակերպությունների փաստաթղթերի կենտրոնական
պետական/ՀՀ ՀՔԿՓԿՊԱ/, ինչպես և ՀՀ պատմության կենտրոնա-
կան պետական /ՀՀ ՊԿՊԱ/ արխիվներում պահվող փաստաթղթե-
րը1, Հայկոմկուսի կենտկոմի, շրջկոմների μյուրոների և պլենումների
որոշումները, Երևանում և հանրապետության այլ μնակավայրերում
տեղի ունեցած հանրահավաքներում ելույթների սղագրությունները,
ԽՍՀՄ և Ադրμեջանի μարձրագուն իշխանությունների Արցախի հայ
μնակչության ու հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունն
երի ուղարկած նամակները, խնդրագրերը, հեռագրերը, Ադրμեջա-
նից, Մոսկվայից և երկրի այլ վայրերից ստացված` շարժման հետ
առնչվող նյութերը, որոնց զգալի մասը շրջանառության մեջ է դրվում
առաջին անգամ: Օգտագործել ենք նաև ինչպես մեր, այնպես էլ այլոց
անձնական արխիվներում պահվող այլ նյութեր: Լայնորեն օգ-
տագործվել են նաև ուսումնասիրվող խնդրի վերաμերյալ մամուլում
տեղ գտած μազմաթիվ հրապարակումներ:2
Վերլուծություններ և համեմատություններ կատարելու,
արծարծվող հարցերն ու խնդիրներն ավելի հստակեցնելու և
անհրաժեշտ եզրակացություններ անելու գործում կարևոր դեր են
խաղացել մի շարք վիճակագրական ժողովածուներ: 3
Շարժման հենց սկզμից Հայաստանում և Լեռնային Ղարա-
μաղում հրատարակվել են փաստաթղթերի և վավերագրերի ժողո-
վածուներ,1 որոնցում շոշափված են արցախյան հիմնախնդրին
առնչվող μազմաթիվ հարցեր: Հապշտապ կազմված այդ ժողով
ածուները, չնայած ժամանակին էական դեր են խաղացել ԱրցախՂ
արաμաղի հիմնախնդիրը ճիշտ հասկանալու գործում, սակայն
զերծ չեն մի շարք թերություններից: Օրինակ` այդ ժողովածուներից
դուրս են մնացել Արցախի հիմախնդրին վերաμերող μազմաթիվ
փաստաթղթեր` սկսած 1920-ական թվականներից մինչև 1980-ական
թվականները: Կարևոր են արցախցիների կողմից վերադաս իշխ
անություններին ուղարկված μազմաթիվ նամակ-μողոքներն ու
պահանջները, որոնց մի մասը ժամանակին հրապարակվել է արտա-
սահմանյան մամուլում: Արցախյան պայքարի առաջին տարում`
1988թ., ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիան ակադեմիկոս Գ.Գալոյ
անի և Կ.Խուդավերդյանի խմμագրությամμ հրատարակեց ՙԼեռն
ային Ղարաμաղ՚ պատմական տեղեկանքը,2 որտեղ հավաստի
սկզμնաղμյուրների և վավերագրերի հիման վրա տրված է Արցախի
համառոտ պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օր
երը: Դրանում հիմնավորված է արցախյան հիմնախնդիրն ազգերի
ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա լուծելու անհրաժեշտությունը:
Այդ տեղեկագիրը կարևոր դեր խաղաց մանավանդ արցախյան
գոյապայքարի սկզμում, երμ առաջ քաշված հիմնախնդրի արդա-
րացի լուծումը հանգեցվում էր Արցախ -Ղարաμաղը Խորհրդային
Հայաստանի հետ վերամիավորվելուն: Գիրքն արժեքավոր է նաև
նրանով, որ այն Արցախի օրինակով խորհրդային կայսրության
իշխանություններին հուշում էր երկրում առկա ազգային հարցի ար-
դարացի լուծման հրատապությունը:
Աղμյուրագիտական առանձնակի նշանակություն ունի Վահան
Հարությունյանի կազմած ժամանակագրական ստվարածավալ ժողով
ածուն,3 որում ընդգրկված են 1988-1997թթ. Արցախի
հիմնախնդրի վերաμերյալ մամուլում հրապարակված μազմաթիվ
նյութերն ու մեկնաμանությունները:

Արցախ-Ղարաμաղի ազատագրական պայքարի վերաμերյալ
μազմաթիվ գրքերով ու հոդվածներով հանդես է եկել Բագրատ
Ուլուμաμյանը,1 որը զգալի ներդրում ունի ղարաμաղյան հիմն
ախնդրի μարձրացման հարցում: Նա ՙԱրցախյան գոյապայքարի
տարեգրություն՚ օրագրային μնույթ կրող գրքում տվել է Արցախում
և նրա շուրջ 1988թ. փետրվարի 20-ից մինչև 1994թ. մայիսի հրադա-
դարը տեղի ունեցած իրադարձությունները և հանգամանորեն վերլուծ
ել μազամաթիվ հարցեր: Արցախի ազատամարտի պատմությունը
շարադրելու գործում մեծ ներդրում է նաև Բ.Ուլուμաμյանի
ՙԱրցախյան գոյապայքարը՚ աշխատությունը: Մեծ է նաև Զորի
Բալայանի դերը, որի գրքերը և հոդվածները նոր շունչ են տվել արց
ախյան պայքարին:2 Նա Արցախի ճակատագրի վերաμերյալ ահա-
զանգ է հնչեցրել աշխարհի մարդկությանը և էական դեր խաղացել
Արցախ-Ղարաμաղի հիմնախնդրի միջազգայնացման գործում: Տա-
րեգիր-հրապարակախոսների այդ շարքը լրացնում է Բակուր Կարա-
պետյանը ոչ միայն գրքերով ու հոդվածներով, այլև փաստավավե-
րագրական նկարահանումներով:3 Նա առաջիններից մեկն էր, որ
փորձեց վեր հանել Արցախի հիմնախնդիրը և նկարագրել պայքարի
սկզμի իրադարձությունները:
Արցախյան հիմնահարցը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից
դիտարկելու ուղղությամμ առաջին լուրջ փորձն արեց Յուրի
Բարսեղովը:4 Նրա ուսումնասիրության մեջ μերված կարևոր փաստ
արկներն ու հիմնավորումներն անվիճելի են դարձնում, որ Արց
ախի հիմնահարցի արդարացի լուծմանը կարելի է հասնել սահմա-
նադրական և ժողովրդավարական ճանապարհով` ազգերի ազատ
ինքնորոշման իրավունքի համաձայն: Արցախյան շարժման առաջին
ուսումնասիրողներից է Վլադիմիր Գրիգորյանը:5 Նա արխիվային
վավերագրերի հիման վրա շարադրել է 1988-1989թթ. Հայաս-
տանում ու Արցախում տեղի ունեցած իրադարձությունները և փորձ
ել μացահայտել ղարաμաղյան հիմնախնդրի էությունն ու նրա լուծմ
ան հնարավորությունները: Սակայն, ցավոք, նա ամեն կերպ փորձ
ել է գերագնահատել Հայոց համազգային շարժման դերը, ինչին
չենք կարող համաձայնել: Արցախյան գոյապայքարի արդա-
րացիությունը գիտականորեն հիմնավորող առաջին հեղինակներից
է ակադեմիկոս Վլադիմիր Խոջաμեկյանը,1 որը μացահայտել է Արց
ախյան շարժման ազատագրական μնույթը և վեր հանել Լեռնային
Ղարաμաղի հայ μնակչության ինքնորոշման իրավունքի խնդրի
էությունը: Գրքում կարևոր տեղ է հատկացված Ադրμեջանական
ԽՍՀ-ից հայ μնակչության μռնագաղթի ու ցեղասպանության,
ինչպես նաև Հայաստանից ադրμեջանցիների արտագաղթի պատճ
առների μացահայտմանը: Հեղինակը վիճակագրական փաստերի
հիման վրա մերկացրել է ադրμեջանցիների կողմից ժողովրդագրա-
կան գործընթացները նենգափոխելու փորձերը: Այդ ուղղությամμ
արժեքավոր ուսումնասիրություններ է կատարել նաև ակադեմիկոս
Գրիգոր Ավագյանը:2 Նա ՙԼեռնային Ղարաμաղ՚ գրքում, որն ըստ
էության հեղինակի` արցախյան հիմնահարցին նվիրված μազմաթիվ
նախկինում հրատարակված տարաμնույթ ուսումնասիրությունների
ամփոփումն է, ներկայացրել է Ադրμեջանի իշխանությունների կողմից
Լեռնային Ղարաμաղի վրա գործադրված μռնաճնշումների
դառն հետևանքները: Գ.Ավագյանը ցույց է տվել, որ նրանք աջակցություն
ստանալով ԽՍՀՄ վերադաս մարմիններից` կեղծ հիմնա-
վորումներով արցախահայությանը և ամμողջ ադրμեջանահայութ
անը μռնագաղթի ենթարկելու, նրանց ունեցվածքը μռնագրավելու
համար կանգ չէին առնում ոչ մի խոչընդոտի առաջ:
Հայաստանում վերակառուցումից մինչև անկախություն
ընկած ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունների
վերլուծությանն է նվիրված Ռուμեն Ազիզμեկյանի գիրքը,3 որում
մամուլում հրապարակված փաստական նյութի և հարցի շուրջ եղած
գրքերի հիման վրա համառոտակի լուսաμանված են հայ ժողովրդի
1985-1991թթ. պատմության շրջադարձային էջերը`Արցախ-Ղարա-
μաղի ազատագրական շարժման ծավալումը և դեպի ազգային անկ
ախ պետականության վերականգնում տանող դժվարին ուղին: Հե-
ղինակն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել արցախյան
շարժման պատճառների վերհանմանը, որի հենց սկզμից Հայաստ
անում համերաշխության զանգվածային ելույթների մեծ ալիք էր
սկսվել: Եթե հանրապետության աշխատավորները լայնորեն աջակցում
էին արցախյան շարժմանը, ապա, ինչպես իրավացիորեն ցույց
է տալիս հեղինակը, μացահայտ էր իշխանությունների
կտրվածությունը ժողովրդական զանգվածներից: Շարժման նկատմ
ամμ նրանց անտարμերությունը հանգեցրեց կուսակցական և պե-
տական մարմինների ինքնամեկուսացմանը:
Հյուսիսային Արցախի գոյապայքարի պատմությանը նվիրվ
ած` Կիմ Ղահրամանյանի արժեքավոր աշխատության երկրորդ
մասում1 անդրադարձ կա ԼՂԻՄ մարզային խորհրդի 1988թ. փետրվ
արի 20-ի պատմական որոշումից հետո Լեռնային Ղարաμաղում
ծավալված իրադարձություններին, որոնք լայն արձագանք գտան
Շահումյանի շրջանում և Գետաշենի ենթաշրջանում: Հեղինակը հիմն
ականում սահմանափակվել է Արցախյան շարժման հետ սերտ
կապված Հյուսիսային Արցախում տեղի ունեցած իրադարձությունն
երի լուսաμանմամμ:
Արցախյան գոյապայքարի առաջին շրջանում հրատարակվ
ած` Խիկար Բարսեղյանի ՙՃշմարտությունը թանկ է…՚2 գրքում
զետեղված են մամուլում տպագրված նրա ավելի քան տասը հոդ-
վածներ և մի քանի տասնյակ փաստաթղթեր, որոնցում գնահատվել
են Լեռնային Ղարաμաղի հիմնախնդրին նվիրված μազմաթիվ հարց
եր ու մեկնաμանություններ: Գրքում առանձնահատուկ ուշադ-
րության են արժանացել ԼՂԻՄ-ի պատմությունը և հիմնախնդրի
պատմագրությունը, վերլուծվել են 1988-1990թթ. տարածաշրջանում
տեղի ունեցած իրադարձությունները, և հիմնախնդիրը լուծելու
վերաμերյալ արվել են արժեքավոր առաջարկություններ: Հեղինակը
հանգել է այն մտքին, որ խնդրի լուծման հիմնական ուղին Լեռնային
Ղարաμաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելն է: Սերգեյ Չո-
μանյանի կազմած փաստավավերագրական ժողովածուն3 ներկ
այացնում է արցախահայության նկատմամμ Ադրμեջանում իրա-
գործված ու նախապես ծրագրված վանդալիզմի և հակահայկական
ուղղվածության տարաμնույթ դեպքերի μազմաթիվ ապացույցներ:
Արցախ-Ղարաμաղի հիմնահարցի ակունքների μացահայտ-
մանն ու վերլուծությանը, Արցախում տեղի ունեցած պատերազմա-
կան գործողությունների նկարագրությանը և այդ պատերազմում
հայ ժողովրդի հերոսական պայքարին են նվիրված Հրանտ Աμրա-
համյանի մի շարք աշխատություններ,1 որոնցում արխիվային
հարուստ նյութերի, մամուլում ու գիտական հանդեսներում հրապա-
րակված μազմաթիվ հոդվածների, ինչպես նաև տպագրված աշխ
ատությունների հիման վրա արծածվել են սույն ուսումնա-
սիրությանն առնչվող μազմաթիվ կնճռոտ հարցեր: Օգտագործել
ենք նաև մի շարք այլ հեղինակների աշխատություններ2 աղμյուրա-
գիտական արժեք ունեցող հուշագրություններ3: Ղարաμաղյան հիմն
ախնդիրը շոշափել են նաև այլ հետազոտողներ,4 որոնց աշխ
ատությունները ևս չեն անտեսվել:
Ադրμեջանահայության μռնագաղթին են նվիրված մի շարք
գրքեր և հրապարակումներ,5 որոնց հեղինակները μացահայտել են
տեղի հայության նկատմամμ Ադրμեջանի իշխանությունների իրա-
գործած պետական քաղաքականության դաժանությունն ու ան-
μարոյականությունը: Մի շարք հեղինակներ, այդ թվում և տողերիս
հեղինակը, հուշամատյաններ են հրատարակել` նվիրված Արցախի
ազատագրական պայքարում զոհված ազատամարտիկներին և
խաղաղ μնակչությանը:1
Արցախյան խնդրին նվիրված μազմաթիվ գրքեր և ժողովածուն
եր են հրատարակվել նաև Ադրμեջանում:2 Դրանց հեղինակներն ա-
ռանց μացառության նենգափոխում են պատմական ճշմարտությունը
և դեպքերն ու իրադարձությունները ներկայացնում իր
ենց համար շահեկան կտրվածքով:
Այսպիսով, խնդրո առարկա թեմայի վերաμերյալ հրապարակվ
ել են մեծաքանակ աշխատանքներ, որոնք պարունակում են μազ-
մաթիվ հարցերի պատասխաններ: Սակայն մինչև հիմա չի ստեղծվել
որևէ աշխատություն, որում ընդհանրացված լիներ Արցախ-Ղարա-
μաղի ազատագրական պայքարի առաջին փուլի պատմությունը:
Ինչպես նշվեց, մենագրությունն առաջին փորձն է` լրացնելու այդ
μացը:
                 ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ
        ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ
1. Շարժման սկզμնավորումն Արցախում
1980-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ը տնտեսական ու քաղա-
քական խոր ճգնաժամի մեջ հայտնվեց: 1985թ. ԽՄԿԿ կենտկոմի
գլխավոր քարտուղար Մ.Գորμաչովը փորձեց սոցիալ-տնտեսական
մի շարք μարեփոխումների միջոցով երկիրը դուրս μերել այդ ծանր
վիճակից և կանխել նրա հետագա քայքայումը: Կուսակցության 27-
րդ համագումարը /1986թ./ որոշեց համատարած վերակառուցել
երկրի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական կյանքի μոլոր μնագա-
վառները, քննադատաμար վերանայել ու վերագնահատել նախկինում
թույլ տրված սխալներն ու թերությունները: Սակայն այդ որոշումն
երը, որոնք հայտնի են ՙվերակառուցում՚ անվան տակ, չէին
կարող իրականանալ և արմատական փոփոխություններ առաջ μե-
րել հասարակության մեջ: Այն, ըստ էության, ՙվերևից՚ կյանքի կոչվ
ած միջոցառում էր, որով փորձ էր արվում փրկել երկրի քաղաքա-
կան համակարգը և ամրանդել այն ճգնաժամի հասցրած կոմունիստ
ական կուսակցության մենիշխանությունը: 1980-ական թվականն
երի կեսերին իրականացվող մասնակի, ոչ արմատական μարե-
փոխումներն ըստ էության հանգեցրին ճգնաժամը խորացնող նոր
μարդ և հակասական գործընթացների: Հավատալով ՙհրապա-
րակայնության՚ և ՙμացախոսության՚ մասին կոչերին, երկրի տար-
μեր մարզերում, այդ թվում և Արցախում, ժողովրդական զանգվածն
երը μացահայտեցին 70 տարիների ընթացքում տեղ գտած սխալն
երն ու թերությունները և պահանջեցին դրանց լուծումը: Սակայն
կենտրոնական իշխանությունների անճարակության ու μազում այլ
պատճառներով դրանք լուծում չստացան: Դա ավելի ծանրացրեց
երկրի սոցիալ-տնտեսական կացությունը: Հատկապես սրվեցին հա-
կասությունները կենտրոնի և ազգային հանրապետությունների
միջև: Զանգվածային μնույթ ընդունեցին ազգամիջյան ընդհարումն
երը, երμ μացահայտվեցին այդ μնագավառում տասնամյակների
ընթացքում կուտակված սխալները: ՙՎերակառուցման՚ շրջանում
ԽՍՀՄ μոլոր հանրապետություններում գաղտնի ու μացահայտ պայք
ար ծավալվեց ազգային ինքնուրույնության, տեղական մարմինն
երի իրավունքների ընդլայնման համար: Սակայն իշխանությունն
երը μավարարվեցին համընդհանուր խոստումներ տալով, և չձեռն
արկվեց որևէ միջոցառում` ազգամիջյան հարաμերությունները
կարգավորելու, տեղական առանձնահատկությունները հաշվի առն
ելու, μացահայտված, ցավոտ հարցերին ինչ-որ ձևով լուծում
տալու համար:

Ոգևորված ՙվերակառուցմամμ՚ հռչակված սխալները հրա-
պարակայնորեն վերագնահատելու կոչով` Արցախի հայությունը
կրկին μարձրացրեց 70 տարի ծխացող ղարաμաղյան հիմնահարցը:
Սակայն այն խաղաղ, մարդկայնորեն լուծելու հույսերն այս անգամ
ևս հօդս ցնդեցին: Արցախահայությունն իր մարդկային ու ազգային
արժանապատվությունը հետագա ոտնահարումից փրկելու, իր հողն
ու պատիվը պաշտպանելու, մայր հայրենիքի հետ վերամիավորելու
համար μացահայտ պայքարի ելավ: Այլ ելք չկար, քանի որ
ստեղծվել էր մի այնպիսի վիճակ, երμ Արցախը կամ պետք է արժա-
նանար Նախիջևանի ճակատագրին և լրիվ հայաթափվեր, կամ էլ կե-
նաց ու մահի կռվի ելներ իր μնօրրանը, մարդկային իրավունքները և
պատիվը պաշտպանելու համար: Արցախահայությունն ընտրեց
երկրորդ ուղին և աշխարհին ցույց տվեց իր անկոտրում կամքը: Այս
անգամ ևս արցախցիներն իրենց պայքարը սկսեցին ստորագրահա-
վաքով: ԼՂԻՄ-ում ոչ պաշտոնական ստորագրահավաք կազմակերպ
ելու համար Երևանից այնտեղ մեկնեցին ծնունդով արցախցիներ
Սլավիկ Սարգսյանը, Շահեն Ասոյանը, Սամվել Կարապետյանը,
Մանվել Սարգսյանը և ուրիշներ:1 Նրանք տեղի մի խումμ ակտիվիստն
երի հետ կազմակերպեցին ստորագրահավաքը: Այն կատարվում
էր գաղտնի, քանի որ պետանվտանգության մարմիններն ամեն
ինչի մասին անմիջապես հաղորդում էին Բաքու:
Այսպիսով, Ղարաμաղյան շարժման նոր փուլը սկսվել է գոր-
μաչովյան ՙվերակառուցման՚ հենց սկզμից:2
Լեռնային Ղարաμաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելուն
միտված քարոզչական աշխատանքը մարզում լայն ծավալ ընդուն
եց 1986թ. ամառվանից, որում ակտիվորեն ներգրավվեցին Ստե-
փանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի հայկական μաժնի մի
խումμ ուսանողներ: Ստեղծվեցին շարժումը խթանող փոքր խմμեր,
որոնք կազմակերպում էին գաղտնի ժողովներ, հայթայթում դրամա-
կան միջոցներ, ձեռք μերում զենք ու զինամթերք: Նախատեսվում է
մարզում ՙոչ պաշտոնական հանրաքվե՚ կազմակերպել, գյուղա-
կան, ավանային ու քաղաքային խորհուրդների նիստեր գումարել և
քննարկել ՙՀայկական ԽՍՀ-ին Լեռնային Ղարաμաղի վերամիավորմ
ան հարցը՚, պատվիրակություններ ուղարկել ԽՍՀՄ Գերագույն
խորհուրդ և ԽՄԿԿ կենտկոմ, ինչպես նաև միջոցներ ձեռք առնել ՙա-
ռաջին առճակատման ժամանակ ինքնապաշտպանության հա-
մար՚:1
Ղարաμաղյան շարժման առաջին ակտիվիստներից Սերժ
Առուշանյանը վկայում է, որ 1986թ. հուլիսին Ստեփանակերտում
հիմնվել է ընդհատակյա կազմակերպություն, որը 1987-ին ստացել է
ՙԱրցախյան միություն՚ անունը: Այն ղեկավարում էր 11 հոգուց
μաղկացած կոմիտեն: Միությունն ուներ ծրագիր և կանոնադրություն:
2 1987թ. աշնանը ՙԱրցախյան միության՚ μաժանմունք է
ստեղծվում Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում, որին
անդամագրվում են 13 ուսանող: Միությունը μաժանմունքներ է
հիմնում նաև մարզի շրջաններում: Դրանք Հադրութում ղեկավարում
էին Արթուր Մկրտչյանն ու Էմիլ Աμրահամյանը, Մարտունիում`
Վլադիմիր Խաչատրյանը, Գրիգոր Ուլուμաμյանը և Անգելինա Հովս
եփյանը, Ասկերանում` Սլավիկ Առուշանյանը, Սլավիկ Միրզոյանը և
Կոմիտաս Դանիելյանը, Մարտակերտում` Վիգեն Շիրինյանն ու Վա-
գիֆ Գալստյանը:3
Սերժ Առուշանյանը նաև վկայում է, որ 1987թ. ամռանը և աշն
անն իրագործվեց միության նվազագույն ծրագիրը. անցկացվեց
ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ միավորելու ոչ պաշտոնական հանրա-
քվե, և հավաքվեց ավելի քան 80 հազար ստորագրություն:4 Նույն
թվականի նոյեմμերի վերջին Մոսկվա մեկնեց մի պատվիրակություն,
որը ԽՄԿԿ կենտկոմ ներկայացրեց հավաքված ստորագրությունն
երի փաթեթը:
1986թ. փետրվարին տեղի ունեցած ԽՄԿԿ 27-րդ համագում
արի նախօրյակին Մ.Գորμաչովին և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նա-
խագահության նախագահ Ա.Գրոմիկոյին Լեռնային Ղարաμաղի վե-
րաμերյալ ներկայացվեց նամակ` ազգությամμ հայ հինգ ակադեմիկոսն
երի, երեք գեներալների և երեք ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստն
երի ստորագրությամμ: Նրանց թվում էր Աμել Աղանμեգյանը,
որն այդ ժամանակ Մ.Գորμաչովի խորհրդականն էր: Դա առիթ տվեց
կարծելու, թե իμր ղարաμաղյան շարժումը նախաձեռնված է ԽՄԿԿ
կենտկոմի քաղμյուրոյի կողմից:1
Քանի որ Մոսկվան շարունակում էր լռել, նոր պատվիրա-
կություն ուղարկելը դարձավ օրախնդիր: Պատվիրակությունը
Երևանից Մոսկվա մեկնեց 1988-ի հունվարի 5-ին` ԽՍՀՄ Գերագույն
խորհրդի պատգամավոր Վազգեն Բալայանի գլխավորությամμ:2 Այն
Մոսկվա տարավ Լեռնային Ղարաμաղի μոլոր մակարդակների
պատգամավորների և ղեկավար աշխատողների 260 ստորագ-
րությամμ հանրագիր և մարզի տնտեսությանը, պատմությանն ու
մշակույթին վերաμերող 84 փաստաթուղթ:3 Մոսկվայում պատվիր
ակության գործունեությունը ղեկավարում էին Զորի Բալայանն ու
Իգոր Մուրադյանը: Պատվիրակությանը հունվարի 8-ին ընդունում է
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի առաջին
տեղակալ, ԽՄԿԿ կենտկոմի քաղμյուրոյի անդամ Պ.Դեմիչևը, որին և
հանձնվում են տարված փաստաթղթերն ու հանրագիրը:4 Նրա հետ
քննարկվում է Լեռնային Ղարաμաղը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վե-
րամիավորելու հարցը: Պ.Դեմիչևը պատասխանում է, թե իμր
խորհրդային իշխանությունները մտահոգված են Լեռնային Ղարա-
μաղի հարցով, և, ըստ երևույթին, կստեղծվի Գերագույն խորհրդի
հանձնաժողով` հարցը հանգամանորեն ուսումնասիրելու համար:
Նա նաև նշում է, որ ՙխորհրդային կառավարությունը Լեռնային Ղա-
րաμաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելու պահանջը չի հա-
մարում ազգայնական, առավել ևս հակախորհրդային: Այն μոլոր միջոցն
երը ձեռք կառնի` այդ հարցը μարձրացնող անձանց դեմ տեղա-
կան իշխանությունների անօրինական ձեռնարկումները խափա-
նելու համար՚:5
Մարզի μնակչության զանգվածային ելույթները նախապատր
աստելու համար 1988թ. հունվարի կեսերին Ասկերանի Նորագյուղ
գյուղում հրավիրվեց այդ շրջանի կոլտնտեսությունների և գյուղխորհուր
դների 40 նախագահների մասնակցությամμ գաղտնի ժողով,
որը կարևոր նշանակություն ունեցավ արցախահայության
շարժմանը նոր թափ հաղորդելու համար: Ի վերջո ՙհստակեցվեց
գլխավորը` Ղարաμաղը պատրաստ է կազմակերպված ելույթի՚: Նոր
ագյուղի ժողովի մասին շուտով իմացան ամμողջ Ղարաμաղում:
Դա ոգևորեց շատերին և խթանեց պայքարի հետագա ծավալումը:

Բացի այդ, ՙԱսկերանի շրջանի μնակչության կազմա-
կերպվածությունը խիստ կարևոր էր Ստեփանակերտում հնարավոր
ձեռնարկմանն աջակցելու համար՚:1
Սկսված ազատագրական պայքարի ալիքն ընդգրկեց ամμողջ
Արցախը: Բոլորն անհամμեր սպասում էին μաղձալի լուրի, սակայն
Կրեմլը շարունակում էր համառորեն լռել: Արցախցիները ստիպված
Վաչե Սարուխանյանի ուղեկցությամμ Մոսկվա ուղարկեցին նոր
պատվիրակություն: Այն Երևանից Մոսկվա մեկնեց փետրվարի 8-ին
և երկու օր անց ընդունվեց ԽՄԿԿ կենտկոմի ազգային հարա-
μերությունների սեկտորի վարիչ Վ.Միխայլովի կողմից: Հայաստանի
պետանվտանգության կոմիտեի մի զեկուցագրից երևում է, որ
Մոսկվայում Արցախի պատվիրակությանը և նրանց համախոհներին
ՙհասկացրել են, որ պետք է նախ դիմել մարզային խորհրդին և
կարողանալ որոշում ընդունել տալ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանին միավոր
ելու մասին և այն ուղարկել ըստ ատյանների…՚:2 Այս հարց
ադրման μովանդակությունը մտորումների տեղիք է տալիս:
Մոսկվան կամ կամենում էր այդ ուղիով լուծել հարցը, կամ էլ,
ընդհակառակը, ձգտում էր այդ կերպ խճճել հարցը, դրա լուծումը
ձգձել ու հանել օրակարգից:
Փետրվարի սկզμից Արցախում շարժումը գլխավորում էին Արկ
ադի Մանուչարովը, Ռոμերտ Քոչարյանը, Ռազմիկ Պետրոսյանը,
Համլետ Գրիգորյանը, Մաքսիմ Միրզոյանը, Վասիլի Աթաջանյանը,
Մուրադ Պետրոսյանը, Վարդան Հակոμյանը, Ռոլես Աղաջանյանը,
Արկադի Կարապետյանը և ուրիշներ: Նրանց կոչերով մարզի μոլոր
ձեռնարկություններում, կոլտնտեսություններում, ուսումնական
հաստատություններում և մշակույթի օջախներում տեղի էին ուն
ենում ժողովներ, կուսակցական ու կոմերիտական կազմակերպությունն
երի նիստեր, գյուղական, ավանային, քաղաքային և
շրջանային խորհուրդների նստաշրջաններ, որտեղ քննարկվում էին
ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորելու հարցը: Այն ժամանակ
Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանի տնօրեն Բորիս
Առուշանյանը հետագայում նշել է, որ առաջին ժողովը տեղի է
ունեցել իր տնօրինած ձեռնարկությունում 1988թ. փետրվարի 8-ին:
Այնտեղ ընդունվել է Արցախը Հայաստանի հետ միավորվելու մասին
հռչակագիր, որը ՙմեծ իրարանցում է μարձրացրել մարզի ղեկա-
վարության շրջանում՚: Իսկ փետրվարի 10-ից սկսած նմանատիպ
ժողովներ են կազմակերպվել քաղաքի մի շարք հիմնարկ- ձեռնար-
կություններում:1 Ընդունված որոշումներն ու առաջարկություններն
արժանացան Ստեփանակերտի կուսքաղկոմի և Մարտակերտի, Ասկ
երանի, Մարտունու ու Հադրութի կուսշրջկոմների հավանությանը:
Մոսկվան և Բաքուն օր օրի ուժեղացնում էին շարժման դեմ
ճնշումը: Փետրվարի 14-ին Ստեփանակերտ տեղափոխվեց 12 միա-
վորից μաղկացած տանկային մի շարասյուն: Դա պարզապես նա-
խազգուշացում էր շարժման կազմակերպիչներին: Հաջորդ երկու-ե-
րեք օրերին ավելի մեծ թվով զինվորներ կուտակվեցին քաղաքում:2
Փետրվարի 15-ին ԼՂԻՄ կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Բորիս
Կևորկովը հանդիպելով շարժման ակտիվիստների հետ` ընթերցում է
Մոսկվայից ստացված մի փաստաթուղթ, որտեղ ՙղարաμաղյան
շարժման առաջնորդները ճանաչվում են որպես էքստրեմիստներ և
խստագույն կերպով պիտի պատժվեն՚: Շարժումը գլխատելու հա-
մար կազմվում է ՙէքստրեմիստների՚ ցուցակ, որի մեջ մտնում էին
27 հոգի: Նրանց նկատմամμ կիրառվում են տարμեր μնույթի պա-
տիժներ:3 Ելույթ ունենալով ԼՂԻՄ մարզկոմի μյուրոյում` Ադրμեջանի
կոմկուսի կենտկոմի μաժնի վարիչ Ռ.Ասադովը հայտարարում է, թե
ՙհարյուր հազար ադրμեջանցիներ պատրաստ են ցանկացած ժա-
մանակ ներխուժել Ղարաμաղ և կազմակերպել սպանդ՚: Փետրվարի
15-ին գիշերվա ժամը 1-ին Ստեփանակերտի քաղկոմի առաջին
քարտուղար Զավեն Մովսիսյանն այդ մասին հաղորդում է մարզի
μոլոր խոշոր ձեռնարկությունների ղեկավարներին:4
1988թ. փետրվարի 16-ից մինչև մարտի 2-ը ցուցարարներից
շատերը օր ու գիշեր ՙմնում էին հրապարակում, որտեղ վրաններ
էին սարքել, խարույկներ էին վառում: Գյուղերից ցուցարարների հա-
մար փայտ, հաց, մթերք էին μերում՚:5
Քանի որ շարժումն ընթանում էր տարերայնորեն, և չկար
ընդհանուր ղեկավարություն, ուստի հրամայական պահանջ դարձ
ավ ունենալ ղեկավար մարմին: Ստեղծվում է նախաձեռնող խումμ,
որը ղեկավարում էր Արկադի Մանուչարովը:6 Շարժումը ղեկավարող
հետ վերամիավորելու վերաμերյալ 1965թ. հունիսին կազմված և Մոսկվա
ուղարկված նամակի 13 հեղինակներից է: Նա Արցախից արտաքսվել էր
1965-ին և այնտեղ էր վերադարձել 1977թ. ու նշանակվել Ստեփանակերտի
շինանյութերի կոմμինատի տնօրեն:
20
նախաձեռնող խմμի շտաμ է ընտրվում ՙԽորհրդային Ղարաμաղ՚
թերթի խմμագրությունը:
Այդ օրերին Ստեփանակերտի հիմնարկ-ձեռնարկությունների
աշխատողների և Լենինի անվան հրապարակում հավաքվածների
ներկայացուցիչներից կազմված պատվիրակությունը Արկադի
Մանուչարովի գլխավորությամμ հանդիպում է Բ.Կևորկովի հետ և
նրանից պահանջում կանգնել ժողովրդական պայքարի գլուխ:
Բ.Կևորկովը կտրուկ հրաժարվում է և պատվիրակությունից պահանջում
ցուցարարներին համոզել վերադառնալ իրենց տներն ու գյուղ
երը:1 Փետրվարի 15-ին Հադրութում տեղի ունեցած շրջանային
համընդհանուր ցույցը շրջկոմի μյուրոյից պահանջում է դիմել ԽՄԿԿ
կենտկոմ և պահանջել ԼՂԻՄ-ը դուրս μերել Ադրμեջանի կազմից ու
վերամիավորել Հայաստանի հետ: Համանման ցույցեր էին տեղի ուն
ենում նաև մարզի մյուս շրջաններում: Մարզի մյուս կուսշրջկոմն
երը, μացի Շուշիից, փետրվարի 16-ին հեռագրեր են ուղարկում
ԽՄԿԿ կենտկոմ և խնդրում հանձնաժողով ուղարկել Լեռնային Ղա-
րաμաղ` տեղում հարցը վճռելու համար: Այդ հեռագրերի առթիվ
փետրվարի 17-ին քրեական գործ է հարուցվում, որի հե-
տաքննությունը վարում էին Ադրμեջանի դատախազության ներկ
այացուցիչները: Փետրվարի 19-20-ը անց են կացվում ԼՂԻՄ ժողովր
դական պատգամավորների շրջանային խորհուրդների նստա-
շրջաններ, որտեղ պահանջվում է հրավիրել մարզխորհրդի արտա-
հերթ նստաշրջան և որոշում ընդունել Լեռնային Ղարաμաղը Հայաստ
անի հետ միավորելու մասին:
Փետրվարի 18-ին Ստեփանակերտի քաղխորհրդի 52 պատ-
գամավորները քաղխորհրդի գործկոմից պահանջում են հրավիրել
արտահերթ նստաշրջան և քննարկել ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանի կազմից
դուրս μերելու և Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորելու հարցը:
Փետրվարի 20-ի առավոտյան հրավիրվեց Ստեփանակերտի քաղխորհր
դի 20-րդ գումարման չորրորդ արտահերթ նստաշրջանը, որին
110 պատգամավորներից մասնակցեցին 98-ը: Նստաշրջանը 90
ձայնով որոշեց ՙխնդրել ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդի գործկոմին`
նստաշրջանում քննարկել ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանի կազմից հանելու և
Հայաստանին միավորելու հարցը՚:2
Այսպիսով, ԼՂԻՄ մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջան
հրավիրելու պահանջը դարձել էր համաժողովրդական:
Մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Վ.Օսիպովին փետրվարի 19-ի
1 Աμրահամյան Հրանտ, Ճակատագրին ընդառաջ, էջ 18: Այդ օրերին Բ.Կևորկովի
հետ հանդիպել է նաև շարժման ակտիվիստ Ռազմիկ Պետրոսյանը
/տես` Կարապետյան Բակուր, …Եվ նրա շուրջ, էջ 41-42/:
2 Կարապետյան Բակուր, …Եվ նրա շուրջ, էջ 42-44:
21
երեկոյան տեղեկացվում է, որ մարզխորհրդի 67 պատգամավորներ
պահանջում են փետրվարի 20-ին հրավիրել մարզխորհրդի արտա-
հերթ նստաշրջան: Վ.Օսիպովը կտրուկ մերժում է այդ պահանջը:
Մինչդեռ Լենինի անվան հրապարակում հավաքված տասնյակ հա-
զարավոր ցուցարարներ անընդհատ վանկարկում էին` սեսիա:
Շտապ Ստեփանակերտ են ժամանում Ադրμեջանի կոմկուսի
կենտկոմի առաջին քարտուղար Ք.Բաղիրովը և ԽՄԿԿ կենտկոմի
պրոպագանդայի μաժնի հրահանգիչ Վ.Յաշինը: Ստեփանակերտ
տանող μոլոր ճանապարհները փակվում են, որպեսզի մարզ-
խորհրդի պատգամավորները չկարողանան շրջաններից հասնել
Ստեփանակերտ: Սակայն նրանք տեղ են հասնում լեռնային ճանա-
պարհներով և կածաններով: Պատգամավորներին Ստեփանակերտ
հասցնելու գործում կարևոր դեր են խաղում հատկապես նախաձեռնող
խմμի և նրա շրջանային ենթախմμերի անդամները: Առանձնա-
պես ակտիվ էր Ռազմիկ Պետրոսյանի խումμը:1
Մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը սկսվեց երեկոյան
ժամը 20 անց 20 րոպեին, երμ հայտնի դարձավ, որ մարզխորհրդի
149 պատգամավորներից ներկայացել են 110-ը: Մարզխորհրդի արտ
ահերթ նստաշրջանին հրաժարվեցին մասնակցել ադրμեջանցի
պատգամավորները: Նստաշրջանը խանգարելու իշխանությունների
μոլոր փորձերը ձախողվում են:
1988-ի փետրվարի 20-ի օրվա վերջին Ստեփանակերտի Լե-
նինի անվան հրապարակում և նրան հարակից փողոցներում հա-
վաքված արցախցիների թիվը հասել էր ավելի քան 50 հազարի:
Նրանք շրջապատել էին ԼՂԻՄ մարզխորհրդի շենքը և անհամμեր
սպասում էին նստաշրջանի որոշմանը: Նստաշրջանում ելույթ ունե-
ցած μոլոր 44 պատգամավորները միանշանակ արտահայտվեցին
ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանական ԽՍՀ կազմից հանելու և Հայկական ԽՍՀ
կազմի մեջ մտցնելու անհրաժեշտության օգտին: Ի վերջո նստա-
շրջանն ընդունում է հետևյալ պատմական որոշումը. ՙԼսելով և
քննարկելով ժողովրդական պատգամավորների ԼՂԻՄ խորհրդի
պատգամավորների ելույթները ՙԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանական ԽՍՀ-ի
կազմից Հայկական ԽՍՀ-ի կազմ հանձնելու համար Ադրμեջանա-
կան ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդների առջև միջնոր
դելու մասին՚` նստաշրջանը որոշում է.
Ընդառաջելով ԼՂԻՄ-ի աշխատավորների ցանկություններին`
խնդրել Ադրμեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին ու Հայկական
ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին խորն ըմμռնման զգացում դրսևորել Լեռն
ային Ղարաμաղի հայ μնակչության իղձերին և լուծել ԼՂԻՄ-ը
1 Եղիցի լույս, N 5, 2000:
22
Ադրμեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ-ի կազմ հանձնելու
հարցը, միաժամանակ միջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի առջև`
ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանական ԽՍՀ-ի կազմից Հայկական ԽՍՀ-ի կազմ
հանձնելու հարցի դրական լուծմանը՚:1
Մարզի Լենինի անվան հրապարակում հավաքված ցուցա-
րարները ցնծությամμ են ընդունում այդ որոշումը:
ԼՂԻՄ մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանի նյութերը և
ընդունած որոշումը հրապարակվեցին փետրվարի 21-ին
ՙԽորհրդային Ղարաμաղ՚ և ՙՍովետսկի Կարաμախ՚ մարզային
թերթերում: Փետրվարի 21-ի թերթերը հասցվեցին Երևանի Թատե-
րական հրապարակ, որտեղ տասնյակ հազարավոր ցուցարարներ
անհամμեր սպասում էին Արցախից ստացվող լուրերին:
Ի պատասխան արցախցիների օրինական խնդրանքի` ԽՄԿԿ
կենտկոմը փետրվարի 21-ին հապշտապ որոշում ընդունեց ՙԼեռն
ային Ղարաμաղի իրադարձությունների մասին՚, որում ԼՂԻՄ
մարզխորհրդի որոշումը μնութագրվեց որպես մի խումμ ՙանջատող
ականների՚ գործողության արդյունք: Այդ որոշման մեջ պնդվում
էր, թե իμր ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանական ԽՍՀ-ից անջատելը հակասում է
հայ և ադրμեջանական ժողովուրդների շահերին ու ցանկություննե-
րին:2
Ստեփանակերտում լուր է ստացվում, թե ադրμեջանցիները
հարձակումներ են գործում Արցախ եկող հայաստանյան համարա-
նիշներով ավտոմեքենաների վրա: Փետրվարի 21-ին տեղի ունեցած
ԼՂԻՄ մարզկոմի μյուրոն անտեսում է այդ ահազանգերը և փոխա-
րենը որոշում ընդունում` միջոցառումներ ձեռնարկել ԽՄԿԿ
կենտկոմի վերոհիշյալ որոշումն իրագործելու վերաμերյալ: Դրան ի
պատասխան` նախաձեռնող խմμի կոչերով Ստեփանակերտում և
մարզի շրջկենտրոններում շարունակվում էին μազմամարդ միտին
գները: Փետրվարի 22-ին, երμ Ասկերանում նոր էր ավարտվել
շրջանային ակտիվի նիստը, որին մասնակցում էին Ադրμեջանի կոմկուսի
կենտկոմի քարտուղարներ Հասան Հասանովը և Թելման
Օրուջևը, լուր է ստացվում, թե մի խումμ ադրμեջանական ծայրահե-
ղական ազգայնամոլների գլխավորությամμ 8-10 հազար ադրμե-
ջանցիներ Աղդամի կողմից հարձակվել են Ասկերանի շրջանի վրա:
Կատաղած ամμոխը, ՙկրակի մատնելով հայկական գյուղերի խա-
ղողի այգիների ցանկապատերն ու վազերը, ճամփամերձ շինությունն
երը` ալրաղաց, ֆերմա, խանութ, ճաշարան, պատահած մե-
քենաները ջարդուփշուր անելով կամ վառելով, ուղևորներին ծեծել-
ջարդելով… իր արածից μավականին գոհ, անպատժելիության գիտ
ակցումից լկտիացած` հանգիստ, անարգել առաջանում էր, կար-
գուկանոնի մի խումμ ՙպահապանների՚` միլիցիոներների ուղեկցությ
ամμ…՚:1
Դեռևս փետրվարի 21-ի երեկոյան Աղդամում տեղի էր ունեցել
քաղաքային կուսակցական ակտիվի նիստ, որին մասնակցել է
Ք.Բաղիրովը:2 Հենց այդտեղ էլ կոչեր էին հնչել ներխուժել Լեռնային
Ղարաμաղ ու ամեն ինչ հողին հավասարեցնել: Ասկերանի մոտ ա-
վանի և մոտակա գյուղերի μնակիչները փակում են ջարդարարների
ճանապարհը: Նրանց օգնում են տեղական կայազորի զորամասերը:
Փետրվարի 26-ի երեկոյան կենտրոնական լրատվամիջոցները հա-
ղորդում են ԽՍՀՄ Գերագույն դատախազի տեղակալ Ա.Կատուսևի
սադրիչ ելույթը: Նա հայտնում է, թե μախման ժամանակ սպանվել են
երկու ադրμեջանցի, չնշելով, որ հայերից 25 հոգի ստացել էին ծանր
մարմնական վնասվածքներ: Այդ հաղորդումն ավելի է սրում իրադ-
րությունը, և ադրμեջանցիները դա ընդունում են որպես նոր գործողությունն
երի անցնելու կոչ: Իրականում երկու ադրμեջանցիները
սպանվել էին ադրμեջանցի միլիցիոներների կրակոցներից: Դա
հետո վկայել է սպանված 22-ամյա Ալի Հաջիևի եղμայրը` Արիֆ
Հաջիևը: 3
Լեռնային Ղարաμաղում Բ.Կևորկովի և ադրμեջանամետ մյուս
պաշտոնյաների նկատմամμ օր օրի ավելի էր մեծանում
համընդհանուր ատելությունը: Բ.Կևորկովին մարզկոմի առաջին
քարտուղարի 15-ամյա պաշտոնավարությունից ազատելը դարձել
էր երկրամասի հայության պահանջը: Հենց արցախահայության
պահանջով փետրվարի 23-ին տեղի ունեցած Ադրμեջանի կոմկուսի
ԼՂԻՄ մարզկոմի պլենումը պաշտոնազրկում է Բ.Կևորկովին և
մարզկոմի առաջին քարտուղար ընտրում Հենրիխ Պողոսյանին:
1988թ. փետրվարի 26-ին Մ.Գորμաչովն ընդունում է Զորի
Բալայանին և Սիլվա Կապուտիկյանին: Զրույցից պարզվում է, որ
Մ.Գորμաչովը մանրամասն տեղյակ էր Ղարաμաղում և Հայաստ
անում տեղի ունեցող իրադարձություններին: Հայ մտավորա-
կանության ներկայացուցիչները փորձում են երկրի ղեկավարին μա-
ցատրել, որ արցախահայությունն ավելի քան 60 տարի գտնվելով
Ադրμեջանի իշխանության տակ` փաստորեն արժանանում է Նա-
խիջևանի հայության դառը ճակատագրին: Մ.Գորμաչովը վստահեցնում
է, որ առաջիկայում ԽՄԿԿ կենտկոմի ազգային հարցին նվիրվ
ած պլենումը կանդրադառնա Ղարաμաղի հարցին: Նա նաև զգուշ
ացնում է, թե պետք է մտածել Բաքվում գտնվող ավելի քան 200
հազար հայերի մասին:1 Սա, փաստորեն, արցախյան շարժման ծա-
վալումը կանխելուն միտված ակնարկ էր:
Այս հանդիպումը և Մ.Գորμաչովի խոստումը արցախահայերին
հույս չներշնչեց, չնայած նրանց համար գորμաչովյան ՙվերա-
կառուցման՚ կուրսի պաշտպանումը մնում էր որպես հիմնական
ռազմավարություն: Ղարաμաղյան շարժման նախաձեռնողները
ջանում էին մարզի μնակչությանը հասկացնել, որ գորμաչովյան
ՙվերակառուցման՚ կուրսը նպաստում է իրենց պայքարին և,
հետևապես, պետք է այն պաշտպանել: Մ.Գորμաչովը փորձելով մոլորությ
ան մեջ գցել հայ ժողովրդին` ՙԼեռնային Ղարաμաղում և նրա
շուրջ ստեղծված իրադարձությունների կապակցությամμ՚
փետրվարի 26-ին դիմում է հղում ՙԱդրμեջանի և Հայաստանի աշխ
ատավորներին, ժողովուրդներին՚: Նա նշում էր, որ ՙինքնավար
մարզը Ադրμեջանական ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ
անցնելու հարցին այնպիսի սրություն և դրամատիկություն է հա-
ղորդվել, որոնք հանգեցրել են լարվածության և անգամ օրենքի
շրջանակներից դուրս եկող գործողությունների՚: Գլխավոր քարտուղ
արը չէր թաքցնում, որ ԽՄԿԿ կենտկոմն անհանգստացած է իրա-
դարձությունների նման զարգացումից, որը ՙհղի է ամենալուրջ
հետևանքներով՚: Ապա նշելով, որ Լեռնային Ղարաμաղի Ինքնավար
Մարզում քիչ թերություններ ու դժվարություններ չեն կուտակվել,
նա կարևոր էր համարում ստեղծված իրավիճակի հաղթահարման,
Ադրμեջանում և Հայաստանում տնտեսական, սոցիալական, μնա-
պահպանական և այլ պրոμլեմների լուծման վրա կենտրոնանալը`
ՙամμողջ երկրում իրականացվող վերակառուցման ու նորացման
քաղաքականության ոգով՚:2
Ինչպես և պետք էր սպասել, այդ դիմումն արցախահայության
համար ոչ մի արժեք չունեցավ:
Այն օրերին, երμ արցախահայերը փորձում էին իրենց պայք
արը շարունակել խաղաղ, քաղաքակիրթ ձևերով, Ադրμեջանում
գերադասեցին նրանց դեմ պայքարել μիրտ ուժով և ահաμեկչությ
ամμ: Դրա վառ օրինակը եղավ 1988թ. փետրվարի 27-29-ը
Բաքվից 25 կմ հեռավորության վրա գտնվող 220 հազար μնակ-
չություն ունեցող Սումգայիթ քաղաքում ապրող 18 հազար հայերի
նկատմամμ իրագործված եղեռնագործությունը: Սումգայիթին հա-
ջորդեցին Կիրովաμադի, Մինգեչաուրի, Շուշիի, Աղդամի, Շամախու,
ապա Բաքվի և մյուս հայաշատ μնակավայրերի հայության ջար-
դերը: Սկսվեցին հայերի զանգվածային տեղահանությունները:
ԽՍՀՄ մյուս տարածաշրջաններում /Թուրքմենստան, Ֆերգանա,
Նովիյ Ուզեն, Թμիլիսի, Աμխազիա, Մերձμալթիկա/ լարվածության մի
ընդհանուր շղթա էր գոյացել: Այդ ընդհանուրի մեջ Սումգայիթը ա-
ռանձնանում է որպես նախօրոք պլանավորված և հետևողականոր
են իրագործված աննախադեպ վայրագություն: Սումգայիթը կազ-
մակերպվել էր Ղարաμաղի հիմնախնդրի լուծումը վիժեցնելու նպա-
տակով:
Սումգայիթում հայերի ջարդերի կազմակերպիչը և ամենամեծ
հանցագործը Ադրμեջանի իշխանություններն էին: Նոր ՙսումգայիթն
երից՚ հնարավոր էր խուսափել, եթե Մոսկվան այդ սպանդին տար
քաղաքական գնահատական և օրենքի խստությամμ պատժեր հանց
ագործներին: Սումգայիթյան ջարդերի հաջորդ օրը Ադրμեջանի
կոմկուսի կենտկոմի պատասխանատու աշխատողներից մեկը հայտ
արարում է, թե արդեն ոչնչացվել են ջարդերի μոլոր վկայությունն
երը: Հանցագործության հետքերը կորցնելուն մեծապես նպաստե-
ցին միութենական լրատվամիջոցներն ու ԽՍՀՄ գլխավոր դատա-
խազությունը: Ոչ պատահաμար քրեական գործը մասնատվեց
μազմաթիվ առանձնացված մասերի, դատաքննությունը տեղի ունե-
ցավ 12 տարμեր դատարաններում, և, ամենակարևորը, սում-
գայիթյան հանցագործությունը չորակվեց որպես ցեղասպ
անություն:1
Արխիվային նյութերից, հրապարակված աշխատություններից
և փաստաթղթերից երևում է, որ Սումգայիթում հայերի նկատմամμ իր
ագործվել են վանդալիզմ և աննկարագրելի μարμարոսություններ:
1988թ. գարնանը Հայկոմկուսի կենտկոմում ստացված մի փաստ
աթղթում նշվում է, որ Սումգայիթում սպանվել են ոչ թե 26 հայ, այլ
ավելի քան 400 և խեղվել ու տուժել են մոտ 1000 հոգի, որոնց շարքում
մեծ թվով կանայք, ծերունիներ և երեխաներ: Հետքերը
թաքցնելու համար դիակները տարվել են Բաքու, հանրապետության
այլ քաղաքներ կամ էլ նետվել ծովը: ՙՓաստերը խոսում են այն մա-
սին, որ արյունալի դատաստանը եղել է նախօրոք մտածված և նա-
խապատրաստված Ադրμեջանի վերադաս իշխանության ղեկավարն
երի կողմից՚,2- կարդում ենք այդ տեղեկանքում: Նախօրոք ադրμե-
ջանցի ՙփախստականներին՚ կենտրոնացրել էին Սումգայիթում,
ադրμեջանցիներին զգուշացվել էր այդ գիշեր լույսը չմարել, որպես-
զի հեշտ լիներ հայերին գտնել: Դեռևս հունվարին կազմվել էին
հայերի ցուցակները, ճշտվել հասցեները, անջատվել հեռախոսները:
Նախօրոք պատրաստվել էին հարյուրավոր սրածայր ձողեր: Հայերը
երեք օր շարունակ թողնվել էին լրիվ անպաշտպան: Բաքվի մոտ
տեղակայված խորհրդային μանակի ստորաμաժանումներն ՙուշա-
ցան՚ ճիշտ այնքան, որքան անհրաժեշտ էր հայերի նկատմամμ
ծայր առած վանադալիզմն ավարտելու համար: Որպեսզի Սումգայիթից
ուշադրությունը շեղվի, այդ նույն օրերին հայկական ջարդեր
էին կազմակերպվել նաև Աղդամում, Շամխորում, Կիրովաμադում և
հայաշատ այլ μնակավայրերում: Դեռևս Սումգայիթից առաջ` հունվ
արի կեսերին, Ադրμեջանի մամուլում տպագրված Զ.Բունիաթովի և
ուրիշների հակահայկական μազմաթիվ հոդվածներ և նամակներ էին
ուղարկվել Հայաստանի իշխանություններին, որոնցում զգուշացվում
էր, թե Ադրμեջանում կկազմակերպվի 1915 թիվ: Ադրμեջանի
ներքին գործերի նախարարության կողմից հանրապետության μոլոր
վայրերում հայերից հավաքվել էին որսորդական հրացանները:
Ադրμեջանը` այդ երկրորդ Թուրքիան, դարձել էր խորհրդային ժա-
մանակաշրջանի հայոց նոր գերեզմանոց:1
Ինչպես տեսնում ենք, արցախյան ազատագրական շարժումը
խոր արմատներ և օμյեկտիվ μնույթ ուներ: ՙՎերակառուցումն՚ ա-
րագացրեց, սկիզμ դրեց ազգամիջյան վեճերին, և հայ ժողովուրդը
ոտքի ելավ իր մարդկային և ազգային արժանապատվությունը
պաշտպանելու համար:
2. Շարժման վերաճումը համազգային պայքարի
Բրեժնևյան լճացման տարիներին ինչպես ամμողջ երկրում,
այնպես էլ Հայաստանում ավելի էր ամրապնդվում վարչահրամայա-
կան համակարգը: Օր օրի ավելի էին ընդլայնվում կուսակցական ու
պետական ղեկավար մարմինների արտոնությունները: Այդ պաշտոնյ
աների մի ստվար մասը, որպեսզի պահպանեին իրենց դիրքն ու
արտոնյալ վիճակը, դառնում էին կենտրոնական իշխանությունների
հնազանդ կամակատարներ: Այդ տարիներից Հայաստանում μար-
գավաճող տնտեսական մաֆիան սերտաճել էր կուսակցական և պե-
տական մարմինների հետ, որի հետևանքով կառավարման μոլոր օ-
ղակներին μնորոշ էր μարոյական այլասերումն ու կազմալուծումը:
Այդ μացասական երևույթները չհանդուրժող առանձին ազնիվ կուս
ակցական պետական աշխատողներ և քաղաքացիներ ենթարկվում
էին տարաμնույթ հալածանքների:
Չնայած 1985թ. ապրիլին տեղի ունեցած ԽՄԿԿ կենտկոմի
պլենումն ընդունեց հասարակության արմատական ՙվերակառուցմ
ան՚ կուրս, սակայն այն լինելով իրեն սպառած խորհրդային հա-
մակարգի գեղահարդարման փորձ` ոչ միայն խորացրեց երկրի
կյանքի μոլոր ոլորտներում առկա ճգնաժամը, այլև արագացրեց
խորհրդային կայսերապետության փլուզման գործընթացը: 1980-ա-
կան թվականների կեսերից սկսած` այդ ամենը Հայաստանում
դրսևորվեց յուրահատուկ գծերով: Այստեղ Խորհրդային Միությանն
առանձնահատուկ դժվարություններին ավելացան Արցախյան
խնդիրը, Սպիտակի երկրաշարժի ծանր հետևանքները, հարյուր հա-
զարավոր փախստականների առկայությունը, տնտեսական շրջա-
փակումը և այլն: Այդ ամենը հանրապետության ընդհանուր
կացությունը դարձրեցին աղետալի:
1980-ական թվականների երկրորդ կեսին Հայաստանում ծայր
առած ժողովրդական շարժումը սկզμում μնապահպանական
խնդիրներ էր հետապնդում: Բանն այն է, որ հանրապետության μազ-
մաթիվ լեռնահանքային, շինանյութերի ու քիմիական ձեռնարկությունն
եր, ինչպես նաև Մեծամորի ատոմակայանը μնապահպա-
նական լուրջ խնդիրներ էին հարուցել: Վտանգավոր վիճակ էր
ստեղծվել Երևանում, Աμովյանում, Ալավերդիում, Վանաձորում և
հանրապետության այլ μնակավայրերում: Հենց դա էլ նպաստեց
Հայաստանում μնապահպանությանը նպատակաուղղված ժողովր
դական ըմμոստության և ելույթների ծավալմանը:
Երևանում այդ μողոքներն ու ելույթները սկիզμ էին առել
դեռևս 1987թ. ամառվանից: Դրանք տեղի էին ունենում Թատերա-
կան ու Մարտիրոս Սարյանի անվան հրապարակներում, ուսանողա-
կան հանրակացարաններում, որոշ արդյունաμերական ձեռնարկությունն
երում, գիտական հիմնարկներում ու մշակութային օջախն
երում: Հավաքներում ելույթ էին ունենում Զորի Բալայանը, Սիլվա
Կապուտիկյանը, Իգոր Մուրադյանը, Սոս Սարգսյանը, լրագրողներ,
գիտնականներ, արտադրության ներկայացուցիչներ: Նրանք հիմնա-
կանում շոշափում էին սոցիալ-տնտեսական, μնապահպանական և
Արցախի հիմնախնդրի հետ առնչվող հարցեր: Շարժման ակտիվիստն
երը լինելով ոչ հակախորհրդային և ոչ էլ ՙայլախոհներ՚`
ստացել էին ՙազնիվ ազգայնականներ՚ անունը:1
1988թ. փետրվարի կեսերից Երևանում ամեն օր հանրահա-
վաքներ էին տեղի ունենում: Երևանցիները տեղյակ լինելով, որ
պետք է գումարվի ԼՂԻՄ մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջան և
քննարկվի ԼՂԻՄ-ը Ադրμեջանի կազմից դուրս μերելու ու Հայաստ
անի հետ վերամիավորելու հարցը, հավաքվում էին Թատերական
հրապարակում և սպասում ուրախալի լուրերի: Փետրվարի 20-ին
այնտեղ հավաքված հազարավոր միտինգավորներ ընդունեցին
ՙՂարաμաղ. այսօր կամ երμեք՚ կարգախոսը: Փետրվարի 21-ին Ի-
գոր Մուրադյանը հրապարակում հավաքվածներին հայտնեց ԼՂԻՄ
մարզխորհրդի նստաշրջանի ու ընդունած որոշման մասին, իսկ ե-
րեկոյան ստացվեցին ՙԽորհրդային Ղարաμաղ՚ և ՙՍովետսկի Կա-
րաμախ՚ թերթերի այդ օրվա համարները, որոնք ձեռքից ձեռք էին
անցնում: Հանրահավաքի մասնակիցները կոչ էին անում դիմել
համընդհանուր գործադուլի և կենտրոնական իշխանություններից
պահանջել առանց ուշացնելու իրագործել արցախահայության ար-
դարացի ու սահմանադրական պահանջը:
Հաջորդ օրըª փետրվարի 22-ին, հանրահավաքի էին եկել ա-
վելի մեծ թվով մարդիկ: Աստիճանաμար ծավալվող ու համաժողովր
դական μնույթ ընդունող Ղարաμաղյան շարժումը ղեկավարելու
և կազմակերպված հունի մեջ դնելու համար անհրաժեշտ էր ստեղծ
ել ղեկավար մարմին: Նույն գիշերը ձևավորվեց ՙՂարաμաղի
պաշտպանության կոմիտեն՚, որը կարճ անվանվեց ՙՂարաμաղ՚
կոմիտե: Կոմիտեի առաջին կազմի մեջ մտան Իգոր Մուրադյանը
/տնտեսագետ/, Վաչե Սարուխանյանը /թատերական գործիչ/, Գագիկ
Սաֆարյանը /մանկավարժ/, Մանվել Սարգսյանը /ծառայող/, Սամսոն
Ղազարյանը /մանկավարժ/ և ուրիշներ:1 Միևնույն ժամանակ
ստեղծվեց Ավագների խորհուրդ, որի մեջ մտնում էին շարժման ակտիվ
մասնակից գրողներ, գիտնականներ, մշակութային և հասարա-
կական գործիչներ: ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի հիմնական խնդիրը արց
ախահայության օրինական պահանջը μավարարելու համար
համայն հայությանը և Խորհրդային Միության մյուս ժողովուրդնե-
րին ոտքի հանելն էր:
Ի պաշտպանություն արցախահայերի պահանջի` փետրվարի
22-ին հայտարարվում է համընդհանուր գործադուլ, իսկ հաջորդ օրը
Թատերական հրապարակում դարձյալ տասնյակ հազարավոր մար-
դիկ են հավաքվում: Կոչ է արվումª հրավիրել ՀԽՍՀ Գերագույն
խորհրդի արտահերթ նստաշրջան և քննարկել արցախցիների
խնդրանքը: Փետրվարի 24-ին կայացած հանրահավաքում առա-
ջարկվում է հանրապետությունում անցկացնել ղարաμաղյան հար-
ցին նվիրված հանրաքվե, որը ավելի արդյունավետ կլինի, քան
նստաշրջանի հրավիրումը:
Հաջորդ երկու օրերինª փետրվարի 25-26-ին, Երևանում ցուց
արարների թիվը հասել էր աննախադեպ չափերի: Դա ԽՍՀՄ պատմությ
ան մեջ ամենախոշոր ցույցն էր, որի ընթացքում առաջ քաշված
պահանջները լիովին համապատասխանում էին երկրի սահմանադ-
րությանը:
Երևանում և հանրապետության մյուս քաղաքներում տեղի
ունեցած հանրահավաքներն ու ցույցերը և դրանցում առաջ քաշվ
ած պահանջներն անհանգստացրեցին հանրապետության ղեկա-
վարությանը: Փետրվարի 21-ին շտապ հրավիրվեց ՀԿԿ կենտկոմի
μյուրոյի նիստ, որը հավանություն տվեց ԽՄԿԿ կենտկոմի որոշմ
անը, որովհետև Հայաստանի մի շարք իշխանավորներ ձգտում էին
հարաμերությունները չμարդացնել վերադասի հետ և պահել իրենց
աթոռները: Նաև որոշվում է հրավիրել հանրապետական ակտիվի
նիստ և քննության առնել Լեռնային Ղարաμաղի շուրջ ստեղծված
վիճակը: Հանրապետության նախարարների խորհրդին հանձնա-
րարվում է Լեռնային Ղարաμաղի վերաμերյալ սոցիալ-տնտեսական
μնույթի առաջարկություններ նախապատրաստել և անհարժեշտությ
ան դեպքում ներկայացնել ԽՍՀՄ Նախարարների խորհուրդ:
Հաստատվում է ընդունված որոշումն իրագործելու վերաμերյալ
մշակված միջոցառումների պլանը:1
Հաջորդ օրը տեղի ունեցած ՀԿԿ կենտկոմի μյուրոյի հերթա-
կան նիստը նպատակահարմար է գտնում խնդրել ԽՄԿԿ կենտկոմին
ª ապագայում ազգային հարցը քննարկելիս չմոռանալ Լեռնային
Ղարաμաղի հարցը:2 Այդ նույն օրը տեղի ունեցած Հայաստանի կուս
ակցական ակտիվի ժողովը նույնպես հավանություն տվեց ԽՄԿԿ
կենտկոմի փետրվարի 21-ի որոշմանը և քաղկոմներին, շրջկոմներին
ու սկզμնական կուսակցական կազմակերպություններին հանձնա-
րարեց ՙվճռական միջոցառումներ ձեռնարկել ստեղծված վիճակը
μարելավելու, մասսաների և աշխատանքնային կոլեկտիվների
շրջաններում μացատրական լայն աշխատանք ծավալելու՚ ուղղությ
ամμ:3
Փետրվարի 26-ին տեղի ունեցավ ՀԿԿ կենտկոմի պլենում, որի
աշխատանքներին մասնակցեցին ԽՄԿԿ կենտկոմի քարտուղարներ
Վ.Դոլգիխը և Ա.Լուկյանովը: Պլենումում ՀԿԿ կենտկոմի առաջին
քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը պաշտպանեց Մ.Գորμաչովի կոչը`
ավելացնելով, որ պետք է ՙկարգ հաստատենք և իրագործենք Գոր-
μաչովի առաջ քաշած պահանջները՚:1 Երիցս ճիշտ էր Սիլվա
Կապուտիկյանը, երμ 1990թ. հունվարին Բաքվում տեղի ունեցած
ջարդերից հետո ՀԿԿ կենտկոմում հրավիրված խորհրդակցությունում
շեշտեց, որ ՙհայ ժողովրդի սխալներից մեկն էլ այն է, որ
հավատաց գորμաչովյան վերակառուցմանը: Իսկ այդ կույր հիվան-
դությամμ ամենից առաջ տառապում էր հայ ժողովրդի ուղեցույց
Հայկոմկուսը՚:2 Պլենումում 29 ելույթ ունեցողներից շատ քչերն են
քննադատական խոսք ասում հայ ժողովրդին ՙծայրահեղականներ՚
և ՙազգայնամոլներ՚ անվանելու առթիվ, սակայն μոլորն էլ վերա-
դաս մարմիններից պահանջում են արդարացիորեն լուծել Լեռնային
Ղարաμաղի հիմնահարցը:3 Պլենումը կոչ է անում ամրապնդել հայ-
ադրμեջանական μարեկամությունը և հույս հայտնում, որ Լեռնային
Ղարաμաղի հարցը կուսումնասիրվի և կքննարկվի այլ հարցերի հա-
մալիրում ու կդառնա ԽՄԿԿ Կենտկոմի պլենումի քննության հարց:
Պլենումը տեղական իշխանություններին հանձնարարում է
ՙանհրաժեշտության դեպքում օգտագործել իրենց տրված լիա-
զորությունները` խստագույնս ապահովելու օրինականությունը և
հասարակական կարգը հանրապետության ամμողջ տարածքում՚:4
1988թ. մարտի 3-ին ՀԿԿ կենտկոմի μյուրոն քննության առնե-
լով ՙԼեռնային Ղարաμաղում և նրա շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունն
երի հետ կապված հանրապետությունում վիճակը կայուն
ացնելու ուղղությամμ աշխատանքներն ուժեղացնելու՚ հարցը`
շեշտում էր, որ ամենակարևորը հանրապետությունում աշխատանք
ային ռիթմի և հասարակական կյանքի կայունացումն է: Բյուրոն
գտնում էր, որ պետք է ՙթույլ չտալ կոլեկտիվներում ինչ-որ խմμերի
ստեղծում` կապված ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ին միավորելու հետ՚
դա μացատրելով ԼՂԻՄ-ի շուրջ վիճակը μարելավելու գործում
դրանց կործանարար լինելով:5
1988թ. մարտի 20-ին ՀԿԿ կենտկոմի μյուրոն դարձյալ անդրա-
դառնալով ՙՀանրապետությունում իրավիճակը նորմալացնելու անհ
ետաձգելի միջոցառումների մասին՚ հարցին` նշեց, որ Հայաստ
անում իրավիճակը մնում է լարված ու պայթունավտանգ, որ ՙՂա-
րաμաղ՚ կոմիտեն ընդլայնում է իր գործունեությունը, կուսակցա-
կան և պետական մարմինների նկատմամμ դիմում է սպառնալիքի ու
շանտաժի և անցնում է օրինականության սահմանները: Շեշտվեց,
որ ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի գաղափարական չեզոքացման ուղ-
ղությամμ կատարվող աշխատանքներն անհրաժեշտ արդյունքներ
չեն տալիս, և որ վիճակն ավելի է սրվել Սումգայիթում տեղի ունե-
ցած իրադարձությունների հետևանքով: Նշվեց նաև, որ Սումգայիթից
և Ադրμեջանի այլ վայրերից Հայաստան է եկել 595 ընտանիքª
2364 մարդ, և որ Հայաստանից հեռանում են ադրμեջանցիներ:1
Ղարաμաղյան շարժումն օր օրի ներառում էր ավելի մեծ
զանգվածներ: Այդ մասին հայտարարվեց փետրվարի 28-ին գրողն
երի տանը տեղի ունեցած ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի ընդլայնված նիստում,
որին մասնակցեցին հանրապետության հիմնարկ-ձեռնարկությունն
երի ու տեղական կոմիտեների ավելի քան 300 ներկ
այացուցիչներ: Իգոր Մուրադյանը ներկաներին տեղյակ պահեց, որ
վերանայվել է ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի կազմը, և նրանում ընդգրկվել
են Լեռնային Ղարաμաղի վեց ներկայացուցիչներ: Հաղորդվեց նաև,
որ կոմիտեն որոշել է μոլոր ձեռնարկություններում, հիմնարկներում,
կազմակերպություններում և μուհերում շաμաթ օրերին ժամը 18-ից
անցկացնել ժողովներ և քննարկել ղարաμաղյան հիմնահարցի հետ
կապված խնդիրներ: Առաջարկվեց կուսակցական կազմակերպությունն
երի ժողովներում որոշումներ ընդունել ԼՂԻՄ-ը Հայկական
ԽՍՀ-ին միավորելու վերաμերյալ և դրանց տեքստերն ուղարկել
ԽՄԿԿ կենտկոմ ու ՙՂարաμաղ՚ կոմիտե: Քանի որ նախօրոք որոշվ
ել էր մարտի 23-ին անցկացնել Լեռնային Ղարաμաղի հետ համե-
րաշխության միջոցառումներ, առաջարկվեց այդ օրը տեղափոխել
մարտի 26-ը` շաμաթ օր, որպեսզի վնաս չհասցվի արտադրությանը:
Նիստի մանակիցներին տեղյակ պահվեց, որ Լեռնային Ղարաμաղը
Հայաստանի հետ միավորելու օգտին միտինգներ և հանրահավաքն
եր են տեղի ունենում նաև երկրի այլ քաղաքներում:2
1988թ. փետրվարի վերջին և մարտի սկզμներին, մանավանդ
սումգայիթյան ողμերգության մասին իմանալուց հետո, ոտքի էր
կանգնել ամμողջ Հայաստանը: Հայ ժողովրդի արդար պայքարին իր
ենց համերաշխությունն էին հայտնում հանրապետությունում ապրող
ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները:
Նրանք` ռուս, եզդի, քուրդ և այլ ազգերի ներկայացուցիչները, դա-
տապարտում էին սումգայիթյան եղեռնագործությունը, վճռականոր
են պահանջում Սումգայիթում տեղի ունեցածին տալ քաղաքական
գնահատական և խստագույնս պատժել այդ ողμերգության կազմա-
կերպիչներին: Նրանք նաև μոլոր քրդերին կոչ արեցին
համընդհանուր պայքար սկսել Ադրμեջանում քրդերի իրավունքները
վերականգնելու համար, պաշտպանել ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի
հետ վերամիավորելու համաժողովրդական շարժումը:1
Խորհրդային Հայաստանի աշխատավորները հանրապետությ
ան իշխանություններից համառորեն պահանջում էին կանգնել հայ
ժողովրդի ազգային շահերի պաշտպանության դիրքերում և
ստրկամտորեն չծառայել Կրեմլին: Նրանք ամեն օր μազմաթիվ նա-
մակներ և հեռագրեր էին ուղարկվում հանրապետության μարձրա-
գույն իշխանություններին, որոնցում կոնկրետ առաջարկություններ
էին անում և պահանջում ՙանմիջապես դադարեցնել ՙՂարաμաղ՚
կոմիտեի ենթակոմիտեների և ակտիվիստների նկատմամμ սպառն
ալիքներն ու ճնշման փորձերը՚:2
1988թ. մարտի 19-ին Կինոյի տանը տեղի ունեցավ ՙՂարա-
μաղ՚ կոմիտեի ընդլայնված նիստը, որի ընթացքում ելույթ ունեցան
ղարաμաղյան շարժման ղեկավարները: Նրանք խստագույնս դա-
տապարտեցին ՙսումգայիթ՚ կազմակերպողներին և Հայաստանի
իշխանություններից պահանջեցին մարտի 25-ին հրավիրել ՀԽՍՀ
Գերագույն խորհրդի նստաշրջան ու քննարկել Լեռնային Ղարա-
μաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելու հարցը: Նաև կոչ արեցին
անհրաժեշտության դեպքում դիմել համընդհանուր գործադուլի, հա-
մահայկական ճակատ ստեղծելով` պայքարել մինչև վերջ, μացառել
μոլոր տեսակի ահաμեկչությունները, Ադրμեջանում հայերի նկատմ
ամμ կատարվող μռնարարքները կանխելու համար դիմել միջազ-
գային դատարան, Մոսկվայից պահանջել հատուկ հանձնաժողով
ուղարկել Հայաստան և միասին վճռել Արցախի հարցը:
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության մարտի 24-ին
տեղի ունեցած նիստում Մ.Գորμաչովը դեմ արտահայտվեց ԼՂԻՄ
պատկանելիությունը փոխելուն: Նիստը որոշեց ՙանթույլատրելի
համարել… ազգային-պետական և ազգային-վարչական սահմանն
երի փոփոխությունը՚:3 Մինչ այդ որոշման ընդունումը` մարտի 21-
ին, վերակառուցման գլխավոր գաղափարախոս Ա.Յակովլևը հան-
դիպելով Անդրեյ Սախարովի հետ` ասել էր, թե ՙոչինչ չի կարելի փոխ
ել վարչա-ազգային կառուցվածքում, որովհետև դա ընդհանրա-
պես անսովոր և վտանգավոր նախադեպ է՚: Նա նաև նշել է, որ
ԽՍՀՄ-ում շատ ՙտաք կետեր՚ կան, որտեղ ցանկացած պահի կա-
րող են μորμոքվել ազգային կրքեր:4 Իրոք, հակախորհրդային
խմորումներ և ըմμոստություններ առաջ էին եկել նաև երկրի մյուս
ազգային շրջաններում: Արցախահայության պայքարն ընդհանուր
շղթայի մի օղակն էր, այդ ժամանակ ամենասուրը:
1988թ. փետրվարյան իրադարձություններից և սումգայիթյան
ողμերգությունից հետո Լեռնային Ղարաμաղում վիճակը խիստ լարվ
ած էր: Փետրվարի 22-ին մարզում սկսվել էր համընդհանուր գործ
ադուլ: Փետրվարի 27-ին կենտրոնական իշխանությունների մի
խումμ պատասխանատու աշխատողների հետ Լեռնային Ղարաμաղ
ժամանեց ԽՄԿԿ կենտկոմի μաժնի վարիչ Կ.Բրուտենցը: Նրանք
պետք է մոտիկից ծանոթանային մարզի տնտեսական վիճակին և
կենտկոմ ներկայացնեին համապատասխան զեկուցագիր: Ուստի
հանդիպեցին Ղարաμաղյան շարժման արցախցի ղեկավարների ու
ակտիվիստների հետ, այցելեցին արդյունաμերական ձեռնարկությունն
եր և հիմնարկներ: Արցախցիները Կ.Բրուտենցի միջոցով
մի շարք փաստաթղթեր և նամակ-μողոքներ ուղարկեցին միութենա-
կան ամենավերին իշխանություններին:
Հանրահավաքներն ու ցույցերը կարգավորելու նպատակով
Ստեփանակերտի քաղխորհուրդը մարտի 1-ին ընդունեց ՙՍտեփա-
նակերտի փողոցներում, հրապարակներում և պուրակներում ժողովն
եր, միտինգներ, փողոցային երթեր, ցույցեր և այլ միջոցառումն
եր անցկացնելու ժամանակավոր կանոնների ու կարգի մասին՚ որոշումը:
1 Այդ նույն օրը նախաձեռնող խումμը որոշում է մարտի 2-
ից, Մ.Գորμաչովի ծննդյան առթիվ, դադարեցնել գործադուլը: Արց
ախցիներն այդ մասին հեռագրով հայտնում են Մ.Գորμաչովին,
շնորհավորում նրա ծննդյան օրը և հույս հայտնում, որ նա արդա-
րացի կլուծի իրենց պահանջը: Մարտի 1-ի լույս 2-ի գիշերը Ստեփա-
նակերտի Լենինի անվան հրապարակում հավաքված տասնյակ հա-
զարավոր արցախցիները որոշում են նախաձեռնող խումμը փոխա-
րինել կոմիտեով: Այդտեղ քաղաքի հիմնարկ-ձեռնարկությունների
աշխատանքային կոլեկտիվները և հասարակական կազմակերպությունն
երն ընտրում են 66 հոգու, որոնք հավաքվելով ՙՍովետա-
կան Ղարաμաղ՚ թերթի խմμագրության դահլիճում` ընտրում են 11
հոգուց μաղկացած խորհուրդ, որին տրվում է ՙԿռունկ՚ անունը: Այն
մի շարք սկզμնաղμյուրներում գործ է ածվում նաև կոմիտե անունով:
Խորհրդի նախագահ է ընտրվում Արկադի Մանուչարովը, տեղակալª
Վարդան Հակոμյանը, քարտուղարներª Սերգեյ Խաչատրյանը, Կա-
րեն Հովհաննիսյանը և Կարեն Անտյանը: Հենց այդ առաջին նիստում
էլ ստեղծվում են 10 հանձնաժողովներ, որոնցում ընդգրկվում են
մոտ 50 հոգի: Խորհրդի մարտի 3-ի ընդլայնված նիստում
քննարկվում է ՙԿռունկի՚ կանոնադրության նախագիծը և միաձայն
ընդունվում: Ստեփանակերտի քաղխորհրդի գործկոմը մարտի 5-ին
գրանցում է ՙԿռունկ՚ հասարակական կազմակերպությունը և հաստ
ատում նրա կանոնադրությունը:1
ՙԿռունկն՚ իր ձևավորման սկզμից լայն աշխատանք էր տա-
նում μնակչության շրջանում: Այն, ի հիշատակ Սումգայիթի զոհերի,
մարտի 6-ին կազմակերպեց սգո հանրահավաք, որի ընթացքում
հնչեցին ցասումնալից ելույթներ, և ծաղիկներ ու ծաղկեպսակներ
դրվեցին Սումգայիթում զոհվածների հուշարձանին: Հաջորդ հանր
ահավաքը տեղի ունեցավ մարտի 8-ին: Քանի որ մարզական հա-
մալիրը շրջապատված էր զինվորներով, այն տեղի ունեցավ Մեծ
հայրենականի թանգարանի դիմաց: Ելույթ ունեցողներն անարգանքի
սյունին գամեցին սումգայիթյան μարμարոսներին և Ադրμեջանի
ղեկավարներին: Այդ նույն օրը ՙԿռունկի՚ խորհուրդը որոշեց յոթ
հոգուց μաղկացած նոր պատվիրակություն ուղարկել Մոսկվա:
Պատվիրակության անդամներ առաջադրվեցին Ռոμերտ Քոչարյանը
/ղեկավար/, Մաքսիմ Միրզոյանը, Իվան Աթայանը, Սաիդա Օր-
μելյանը, Քնարիկ Առաքելյանը, Սվետլանա Սոμոլևան և Սերգեյ
Շահվերդյանը: Պատվիրակությունը մարտի 11-ին ընդունվեց Ե.Լի-
գաչովի կողմից: Վերջինս փարիսեցիաμար Սումգայիթում կատարվ
ածը համարում է խուլիգանների գործ և հայտնում, որ ԽՄԿԿ
կենտկոմը տարածքային փոփոխություններ չի նախատեսում, μայց
ձեռնարկում է միջոցառումներ` ԼՂԻՄ-ի տնտեսական վիճակը μարե-
լավելու համար: Այսպիսով, Մոսկվայից պատվիրակությունը վերա-
դառնում է անարդյունք:2
ՙԿռունկը՚ մշտական կապի մեջ էր կուսակցության ԼՂԻՄ
մարզկոմի ու մարզխորհրդի հետ և ջանում էր համատեղ ուժերով
մարզում վերականգնել աշխատանքային ռիթմը, ապահովել μնակչությ
ան անվտանգությունը: Սակայն մարզի ղեկավարությունը դե-
ռևս կուրորեն հավատում էր, որ ԽՄԿԿ կենտկոմը ՙխորն ըմμռնումով
է վերաμերվում ինքնավար մարզում կատարված ոչ քիչ
թերություններին ու դժվարություններին՚, ԼՂԻՄ-ի հիմնախնդրի վե-
րաμերյալ ՙհատուկ հանձնարարություններ է տվել և անմիջականոր
են կհետևի դրանց իրականացմանը՚: ԽՍՀՄ ղեկավարությանը դե-
ռևս հավատացող մարզի ղեկավարությունը μնակչությանը կոչ էր
անում ՙպահպանել հանգստություն, դրսևորել ողջամտություն, քա-
ղաքական հասունություն և զսպվածություն, սթափ գնահատել
ած իրավիճակը, որը կարող է հասցնել լուրջ μարդությունն
երի, անկանխատեսելի հետևանքների՚:1
ՙԿռունկի՚ խորհուրդը մարզային իշխանություններից պա-
հանջում էր աներկμա ժողովրդական պայքարի գլուխ կանգնել և
հետևողականորեն պայքարել մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի որոշումն
իրականացնելու համար: Այն նաև պահանջում էր չենթ
արկվել Ադրμեջանի ղեկավարությանը և չկատարել նրա հրա-
հանգները: Խորհուրդը պատրաստում է ՙՂարաμաղի հերոսական
ժողովուրդը՚ վերտառութամμ կոչ: Նրանում նշվում է, որ Հայաստ
անի հետ վերամիավորվելու համար Արցախի սկսած պայքարը
հասել է վճռական պահի, և որ կենտրոնական իշխանությունները
փորձում են երկրամասի μնակչության աչքերը փակել մարզի տնտե-
սական զարգացման պլանով: Կոչ էր արվում աննահանջ պայք
արում ցուցաμերել ՙհամμերություն, խելամտություն և յուրաքանչյուր
քայլի, յուրաքանչյուր μառի հավասարակշռություն, հոգեպես
չընկճվել, մինչև վերջ կանգնել՚, քանի որ միայն ՙժողովրդի միասնությունն
ու համախմμվածությունը մեզ կհասցնի հաղթանակի: Դե-
մոկրատիան, վերակառուցումը և հրապարակայնությունը
քննություն են հանձնում Ղարաμաղում: Մեր գործն արդար է, մենք
կհաղթենք՚:2
1988թ. մարտի 2-ին ԽՄԿԿ կենտկոմի հանձնարարությամμ
Ստեփանակերտ ժամանեց գիտնականների մի խումμ, որի կազմում
էին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոսներ Տ.Խա-
չատուրովը, Ն.Ենիկոլոպովը, թղթակից անդամներ Ի.Աթաμեկովը,
Ա.Սարգիսովը, պրոֆեսորներ Մ.Սարգիսովը և Ռ.Սրապյանցը: Մի շա-
μաթ մնալով Լեռնային Ղարաμաղում` նրանք կազմեցին մարզի
սոցիալ-տնտեսական, մշակութային ու այլ հարցերին վերաμերող
հիմնավորված զեկուցում և ներկայացրին ԽՄԿԿ կենտկոմ, ինչպես
նաև Հայաստանի ու Ադրμեջանի իշխանություններին: Նրանք
գտնում էին, որ ստեղծված վիճակից դուրս գալու միակ և ճիշտ ելքը
ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ին միավորելն է:3
Մարտի 16-ին Ստեփանակերտ է ժամանում ԽՍՀՄ Մինիստրն
երի խորհրդի, ԽՍՀՄ պետպլանի և մի շարք այլ նախա-
րարությունների ու գերատեսչությունների պատասխանատու աշխ
ատողներից կազմված խումμ, որի նպատակն էր կուսակցության
ԼՂԻՄ մարզկոմի μյուրոյին և մարզխորհրդի գործկոմին ծանոթացնել
ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի և ԽՄԿԿ կենտկոմի պատրաստած`
ԼՂԻՄ-ի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վերաμերյալ որոշման
նախագծի հետ: Մարզկոմի μյուրոն և մարզգործկոմը դրան ծանոթ
անալով` հայտարարում են, թե Ղարաμաղի հայությունը պահանջում
է նախ վճռել մարզը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ միավորելու
հարցը, որից հետո միայն կարելի կլինի խոսել երկրամասի սոցիալտնտ
եսական զարգացման հարցի շուրջը: Մարզի ակտիվն իր հերթին
ՙԿռունկի՚ գլխավորությամμ հավաքվելով Լենինի անվան հրա-
պարակում` մարզկոմից և մարզխորհրդից պահանջում է մերժել այդ
օրապակաս նախագիծը: Առանց դրական պատասխան ստանալու`
հանձնաժողովը հաջորդ օրը հեռանում է Արցախից: Մի քանի օր
անց ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի սոցիալական հարցերի գծով
μյուրոյի նախագահի առաջին տեղակալ Վ.Լախտինը պատասխանե-
լով ՙԻզվեստիա՚ թերթի թղթակցի հարցին` չի թաքցնում, որ ԼՂԻՄ-ի
μնակչությանն ավելի շատ հետաքրքրում են մարզի կարգավիճակի
փոփոխման, քան թե տնտեսական հարցերը:1
ԼՂԻՄ մարզխորհրդի 1988թ. փետրվարի 20-ի որոշումից անց
ել էր երկու շաμաթ, սակայն կուսակցության ԼՂԻՄ մարզկոմը դե-
ռևս չէր ասել իր վճռական խոսքը, մինչդեռ երկրամասի μնակչությունը
նրանից պահանջում էր ցուցաμերել վճռականություն և ա-
ռանց երկմտանքի հանդես գալ մարզի աշխատավորների շահերի
պաշտպանությամμ: Փետրվարի վերջին և մարտի սկզμին մարզի
կուսակցական սկզμնական կազմակերպություններում ստորագրությունն
եր են հավաքվումª պահանջելով հրավիրել մարզային կուս
ակցական կազմակերպությունների արտահերթ կոնֆերանս և
քննարկել Արցախի հիմնահարցը: Մարզի 285 սկզμնական կուսակց
ական կազմակերպություններից հավաքվում է 7260 ստորագրություն:
2 Սակայն մարզկոմը շարունակում էր հապաղել և չէր համարձ
ակվում կոնֆերանս հրավիրել: Ուստի արցախցիները մարտի 15-
ին կրկին դիմում են համընդհանուր գործադուլի: Ի վերջո մարզկոմը
տեղի է տալիս: Մարտի 17-ին տեղի է ունենում կուսակցության
մարզկոմի պլենում, որի աշխատանքներին մասնակցում են ԽՄԿԿ
կենտկոմի կուսակցական-կազմակերպչական աշխատանքների
μաժնի վարիչի տեղակալ Գ.Խարչենկոն, Կենտկոմի պատասխա-
նատու աշխատող Ի.Շվեցը և Ադրμեջանի կոմկուսի կենտկոմի քարտուղ
ար Թ.Օրուջևը: Պլենումը քննարկում է ՙԱդրμեջանի և Հայաստ
անի ժողովուրդներին ԽՄԿԿ կենտկոմի գլխավոր քարտուղար
Մ.Գորμաչովի հղած դիմումից μխածª Լեռնային Ղարաμաղի մար-
զային կուսակցական խնդիրների մասին՚ և ՙԼՂԻՄ-ը Հայկական
ԽՍՀ-ին միացնելու հարցի վերաμերյալ ինքնավար մարզի աշխա-
տավորների, կոմունիստների պահանջի մասին՚ հարցերը: Զեկուցումով
հանդես է գալիս մարզկոմի առաջին քարտուղար Հենրիխ
Պողոսյանը: Ելույթ են ունենում պլենումի 16 անդամներ և Մոսկվա-
յից ու Բաքվից ժամանածները: Առաջին հարցի վերաμերյալ ընդունվ
ած որոշմամμ վստահություն է հայտնվում, որ ԼՂԻՄ-ի ՙկուսակցա-
կան կոմիտեները, սկզμնական կազմակերպությունները, μոլոր
կոմունիստները անհրաժեշտ միջոցառումներ կձեռնարկեն մարզի իր
ադրության առողջացման և Մ.Ս.Գորμաչովի դիմումից μխած
խնդիրների կատարման համար, իսկ երկրորդ հարցի վերաμերյալ
ընդունված որոշումում ասվում է. ՙՀաշվի առնելով ինքնավար մար-
զի հայ μնակչության իղձերը, Լեռնային Ղարաμաղի ճնշող մեծա-
մասնության կամքը` խնդրել ԽՄԿԿ կենտկոնի քաղμյուրոյին`
քննարկել և դրականորեն լուծել Արցախի ինքնավար մարզը Հայկա-
կան ԽՍՀ-ին միացնելու հարցը` դրանով իսկ ուղղելով 20-ական
թվականների սկզμին Լեռնային Ղարաμաղի տարածքային պատկա-
նելիությունը որոշելու ժամանակ թույլ տված պատմական սխալը՚:1
Պլենումի մասնակիցները գիշերվա ժամը 3-ին միանում են Լե-
նինի հրապարակում հավաքված ցուցարարներին: Արկադի Մանուչ
արովն ամμողջ հայ ժողովրդի անունից շնորհակալություն է հայտնում
մարզկոմի պլենումի անդամներին և հույս հայտնում, որ Արց
ախ-Ղարաμաղն ընդմիշտ կլինի մայր հայրենիքի հետ: Արցախցին
երը դեռևս հավատացած էին, թե Մոսկվան կնահանջի իր հա-
կահայկական դիրքորոշումից: Սակայն ՙՊրավդայի՚ 1988թ. մարտի
21-ի համարում տպագրված ՙՀույզեր և μանականություն՚ վերտ
առությամμ սադրիչ հոդվածը ցույց տվեց հակառակը: Ի
պատասխան այդ հոդվածի` արցախահայությունը մարտի 24-ին դիմ
եց համընդհանուր գործադուլի, որը շարունակվեց մինչև ապրիլի
5-ը: ՙԿռունկը՚ փորձեց կանխել գործադուլը, սակայն չկարողա-
ցավ: ՙՊրավդայում՚ տպագրված այդ հերյուրանքը վիրավորական
էր ոչ միայն արցախահայության, այլև աշխարհասփյուռ հայության
համար: ԼՂԻՄ կուսմարզկոմի μյուրոն իր հերթին քննարկելով այդ
հոդվածը` հիմնավորված և մերկացնող պատասխան ուղարկեց
ՙՊրավդայի՚ խմμագրությանը, որը, ինչպես և պետք էր սպասել,
չտպագրվեց:
1988թ. մարտի 24-ին ԽՄԿԿ կենտկոմը և ԽՍՀՄ Մինիստրների
խորհուրդն ընդունեցին ՙԱդրμեջանական ԽՍՀ Լեռնային Ղարա-
μաղի ինքնավար մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 1988-
1995թթ. արագացնելու միջոցառումների մասին՚ օրապակաս
որոշումը: Այդ նպատակով հատկացվում էր 400 միլիոն ռուμլի, որը
պետք է իրացվեր Ադրμեջանի իշխանությունների կողմից, ինչը ձեռնըտու
չէր ԼՂԻՄ-ին: Ակնհայտ է, որ Մոսկվան այդ գումարը տրամադ-
րել էր Ադրμեջանինª Արցախի հիմնահարցն իսպառ ջնջելու համար:
Այլ հարց էր, եթե այդ գումարն ուղղակի հատկացվեր Լեռնային
Ղարաμաղին: Բնականաμար, արցախահայությունը կտրուկ մերժեց
Մոսկվայի այդ պլանը: Այդ նույն օրըª մարտի 24-ին, Ադրμեջանական
ԽՍՀ Գերագուն խորհուրդն ընդունեց ՙԼեռնային Ղարաμաղի,
Ադրμեջանական և Հայկական ԽՍՀ-ների իրադրությունների առթիվ
միութենական հանրապետությունների դիմումներին առնչվող միջոց
առումների մասին՚ որոշումը, որով հանձնարարվում էր ՙտասնօրյ
ա ժամկետում մշակել Լեռնային Ղարաμաղի ինքնավար մարզի
տնտեսական և սոցիալ-մշակութային զարգացման հասունացած
հարցերի լուծման նպատակին ուղղված համալիր միջոցառումներ…
և ընդունել համապատասխան որոշում՚:1 Այդ նույն որոշմամμ ար-
գելվեց ՙԿռունկի՚ և նրա ղեկավար մարմնի գործունեությունը: Հե-
տագայում` 1990թ. փետրվարի 16-ին, Արկադի Մանուչարովը
Մոսկվայի Բուտիրյան μանտում հայտարարել է. ՙԻմ և իմ գլխա-
վորած ՙԿռունկ՚ կոմիտեի գործունեությունը կրում էր խաղաղ և
սահմանադրական μնույթ և իմ ժողովրդի նկատմամμ պրովոկ
ացիայի ոչ մի առիթ չի տվել՚:2 Պարզապես Մոսկվայից թե-
լադրված նույն սցենարով միաժամանակ արգելվեցին ՙՂարաμաղ՚
կոմիտեն և ՙԿռունկը՚: Վերոհիշյալ որոշման պահանջների իրագործումը
դրվում էր Ադրμեջանի իրավապահ մարմինների վրա: ՙԿռունկի
՚ անդամները, մասնավորապես խորհուրդը, որոշեցին անցնել
ընդհատակ:
ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի և ՙԿռունկի՚ արգելումը մեծ μողոք ա-
ռաջ μերեց ոչ միայն Հայաստանում և Արցախում, այլև ամμողջ
Խորհրդային Միությունում և սփյուռքահայության շրջանում: Հրա-
պարակախոս Հ.Բորովիկի հետ 1988թ. մարտի 28-ին ունեցած հան-
դիպման ժամանակ Սիլվա Կապուտիկյանը հայ ժողովրդի անունից
խիստ անհանգստություն հայտնեց ՙՂարաμաղ՚ կոմիտեի և ՙԿռունկի
՚ գործունեությունն արգելվելու առթիվ: Նա այսպես ավարտեց իր
խոսքը. ՙՎերջերս վերացվեց Ղարաμաղի հարցը տնօրինող մեր
հանրապետական կոմիտեն, և պարզ է, որ կոմիտեականները դեռևս
հնարավորություն կունենան ազատ ու հանգիստ շարունակելու իր
ենց առօրյա գործն ու կյանքը: Իսկ ի±նչ պիտի կատարվի Ղարա-
μաղի այդ նույն կոմիտեի անդամների հետ: Մենք չենք մոռացել այն-
տեղ տասնամյակներ մոլեգնած շովինիզմի և μռնությունների հա-
կահայկական դեպքերը: Ուրեմն մենք պարտավոր ենք սատար
կանգնել մեր արյունակիցներին ու վերին ղեկավարության միջամտությունն
ապահովել, որպեսզի Ղարաμաղը այս անգամ ևս չդառնա
դաժան հաշվեհարդարի ասպարեզ՚:1
1988-ի մարտի վերջերից Ղարաμաղյան շարժումը մտավ պայք
արի նոր փուլ և ընդգրկեց ժողովրդական զանգվածների ավելի
լայն շրջան:
Այսպիսով, 1988թ. փետրվարի վերջից մինչև մարտի վերջը
Ղարաμաղյան շարժումը վերածվեց համազգային պայքարի, որի
ժամանակ հարյուր հազարավոր հայեր դուրս գալով համընդհանուր
պայքարի` առաջ մղեցին Արցախի հիմնահարցը և խորհրդային կայս
երապետության վերադաս մարմիններից պահանջեցին այն լուծել
ժողովրդավարական պահանջներին ու ազգերի ինքնորոշման
սկզμունքներին համապատասխան: Այդ ժամանակաշրջանում հայ
ժողովրդի պայքարը տարվում էր կուռ ու միասնական, ժողովրդա-
վարական պայքարի սկզμունքներին համապատասխան: Սակայն
կենտրոնական իշխանությունները և Բաքուն հայ ժողովրդի այդ ժողովր
դավարական պայքարին պատասխանեցին μռնություններով և
վանդալիզմով, որի արդյունքը եղան Սումգայիթի ողμերգությունը և
ՙՂարաμաղ՚ ու ՙԿռունկ՚ կոմիտեների նկատմամμ իրագործված
հետապնդումները:

Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

ԼՂՀ բնակավայրերի հեռավորությունը մայրաքաղաքից


N    Երթուղին    Հեռավորությունը
սկզբնակետից վերջնակետ    հող.ծածկ.
1    Ստեփանակերտ-Խնածախ    5,7    5,7
2    Ստեփանակերտ-Այգեստան    10,5    1
3    Ստեփանակերտ-Լուսաձոր    12,6    1,2
4    Ստեփանակերտ-Դահրավ    19    5
5    Ստեփանակերտ-Աստղաշեն    19    3,5
6    Ստեփանակերտ-Պատարա    23,8    8,3
7    Ստեփանակերտ-Խանցք    23,8    8,3
8    Ստեփանակերտ-Խնձրիստան    23,9    3,8
9    Ստեփանակերտ-Հիլիս    24,7    4,6
10    Ստեփանակերտ-Ծաղկաշատ    23,2    1
11    Ստեփանակերտ-Ռև    25    2,7
12    Ստեփանակերտ-Խաչեն    26    —
13    Ստեփանակերտ-Թբլղու    39,4    4,6
14    Ստեփանակերտ-Քոլատակ    41,8    6,9
15    Ստեփանակերտ-Առաջաձոր    42,7    1,7
16    Ստեփանակերտ-Ծմակահող    44    2
17    Ստեփանակերտ-Գառնաքար    45,9    2,1
18    Ստեփանակերտ-Շահմասուր    46,8    2,3
19    Ստեփանակերտ-Վանք    47,6    —
20    Ստեփանակերտ-Կիչան    40,6    —
21    Ստեփանակերտ-Չլդրան    50,8    —
22    Ստեփանակերտ-Ղազարահող    55,8    —
23    Ստեփանակերտ-Դրմբոն    59,5    —
24    Ստեփանակերտ-Կոճողոտ    66    3,5
25    Ստեփանակերտ-Վաղուհաս    74    3,5
26    Ստեփանակերտ-Վ.Հոռաթաղ    71,2    3,5
27    Ստեփանակերտ-Հարությունագոմեր    72,5    4,8
28    Ստեփանակերտ-Գետավան    74,5    —
29    Ստեփանակերտ-Զարդախաչ    78    3,5
29    Ստեփանակերտ-Չափար    79    4,5
30    Ստեփանակերտ-Հաթերք    81,5    7
31    Ստեփանակերտ-Բերքաձորի խաչ.    5,6    —
32    Ստեփանակերտ-Իվանյան    10,9    —
33    Ստեփանակերտ-Հովսեփավան    15,1    4,2
34    Ստեփանակերտ-Սարդարաշեն    25    14,6
35    Ստեփանակերտ-Ասկերան    15,5    —
36    Ստեփանակերտ-Խնապատ    19,7    2
37    Ստեփանակերտ-Նորագյուղ    15,5    4,6
38    Ստեփանակերտ-Խրամորթ    23,8    3,5
39    Ստեփանակերտ-Ուղտասար    25,8    5
40    Ստեփանակերտ-Նախիջևանիկ    22,9    7,4
41    Ստեփանակերտ-Վարդաձոր    24,7    9,2
42    Ստեփանակերտ-Արանզամին    26    10,5
43    Ստեփանակերտ-Սառնաղբյուր    30,4    14,9
44    Ստեփանակերտ-Վազգենաշեն    33    17,5
45    Ստեփանակերտ-Աղդամ    25    —
46    Ստեփանակերտ-Նոր Մարաղա    37,6    —
47    Ստեփանակերտ-Նոր Այգեստան    45,4    7,8
48    Ստեփանակերտ-Հովտաշեն    51,1    13,5
49    Ստեփանակերտ-Նոր Սեյսուլան    52,7    15,1
50    Ստեփանակերտ-Նոր Ղազանչի    60,7    23,1
51    Ստեփանակերտ-Նոր Հայկաջուր    40,9    3,3
52    Ստեփանակերտ-Նոր Կարմիրավան    43,9    6,3
53    Ստեփանակերտ-Մարտակերտ    54,3    16,7
54    Ստեփանակերտ-Ն. Հոռաթաղ    59,5    21,9
55    Ստեփանակերտ-Վարդաձոր    69,3    31,7
56    Ստեփանակերտ-Ճանկաթաղ    67,3    29,7
57    Ստեփանակերտ-Մոխրաթաղ    62,3    24,7
58    Ստեփանակերտ-Մեծ Շեն    68,3    30,7
59    Ստեփանակերտ-Վարնկաթաղ    76,1    38,5
60    Ստեփանակերտ-Մաղավուզ    76,9    39,3
61    Ստեփանակերտ-Մատաղիս    79,9    42,3
62    Ստեփանակերտ-Տոնաշեն    87,6    50
63    Ստեփանակերտ-Թալիշ    88,4    50,8
64    Ստեփանակերտ-Ակնաբերդ    89,5    51,9
65    Ստեփանակերտ-Զագլիկ    95,3    56,9
66    Ստեփանակերտ-Հաթերք    98,3    60,9
67    Ստեփանակերտ-Բերդաշեն    48,5    6,6
68    Ստեփանակերտ-Եմիշճան    50,6    8,7
69    Ստեփանակերտ-Նոր շեն    46,2    15,4
70    Ստեփանակերտ-Աշան    49,5    18,7
71    Ստեփանակերտ-Հացի    47,8    17
72    Ստեփանակերտ-Մարտունի    58,1    —
73    Ստեփանակերտ-Գիշի    69    11
74    Ստեփանակերտ-Խնուշինակ    71,2    13,2
75    Ստեփանակերտ-Ճարտար    74,5    9,5
76    Ստեփանակերտ-Ալիբալի    65    —
77    Ստեփանակերտ-Սոս    79,4    14,4
78    Ստեփանակերտ-Մաճկալաշեն    82,2    17,2
79    Ստեփանակերտ-Քերթ    82,9    17,9
80    Ստեփանակերտ-Ուխտաձոր-Ակնաղբյուր    97,5    7,5

81    Ստեփանակերտ-Հադրութ    106    —
82    Ստեփանակերտ-Կարմիր Շուկա-Հադրութ    72,2    —
83    Ստեփանակերտ-Տող    56,3    2
84    Ստեփանակերտ-Տումի    67,5    13,2
85    Ստեփանակերտ-Ջրակուս-Մարիամաձոր-Ծակուռի    60    7
86    Ստեփանակերտ-Մեծ Թաղեր    56,3    3,5
87    Ստեփանակերտ-Ազոխ    50,1    —
88    Ստեփանակերտ-Դրախտիկ    46,2    —
89    Ստեփանակերտ-Շեխեր    41,4    1
90    Ստեփանակերտ-Ջիվանի    44,5    5,4
91    Ստեփանակերտ-Կարմիր Շուկա    35,4    —
92    Ստեփանակերտ-Թաղավարդ    41,4    6,1
93    Ստեփանակերտ-Հերհեր    42,2    3,1
94    Ստեփանակերտ-Ծովատեղ    43,2    4,1
95    Ստեփանակերտ-Սոս    48,9    1,2
96    Ստեփանակերտ-Կոլխոզաշեն    48,7    5
97    Ստեփանակերտ-Մսմնա    50,7    7
98    Ստեփանակերտ-Գավախան    53,7    10
99    Ստեփանակերտ-Սարգսաշեն    35    4,3
100    Ստեփանակերտ-Սարուշեն    27    —
101    Ստեփանակերտ-Խաչմաչ    30    12,4
102    Ստեփանակերտ-Կարմիր գյուղ    25    7,4
103    Ստեփանակերտ-Սզնեք    20    2,4
104    Ստեփանակերտ-Ակնաղբյուր    31,3    4,7
105    Ստեփանակերտ-Ավետարանոց    22,6    9,7
106    Ստեփանակերտ-Սղնախ    19,6    1,9
107    Ստեփանակերտ-Ջրաղացներ    23,5    10,6
108    Ստեփանակերտ-Մադաթաշեն    23,6    10,7
109    Ստեփանակերտ-Մոշխմհատ    26,9    14
110    Ստեփանակերտ-Շոշ    9,2    —
111    Ստեփանակերտ-Քռասնի    8,9    —
112    Ստեփանակերտ-Հարավ    16,7    1,7
113    Ստեփանակերտ-Մյուրիշեն    23,7    8,7
114    Ստեփանակերտ-Ավդուռ    27,2    12,2
115    Ստեփանակերտ-Ննգի    18,5    5,5
116    Ստեփանակերտ-Պառավաթումբ    29    16
117    Ստեփանակերտ-Կաղարծի    31,1    18,1
118    Ստեփանակերտ-Վարանդա    29    16
119    Ստեփանակերտ-Մուշկապատ    39,8    26,8
120    Ստեփանակերտ-Հաղորտի    41,8    28,8
121    Ստեփանակերտ-Սպիտակաշեն    39    26
122    Ստեփանակերտ-Գիշի    41    28
123    Ստեփանակերտ-Խնուշինակ    43,2    30,2
124    Ստեփանակերտ-Ննգի-Մարտունի    43    30
125    Ստեփանակերտ-Շուշի    13,8    —
126    Ստեփանակերտ-Քարին տակ    19,3    5
127    Ստեփանակերտ-Հին շեն    55    12
128    Ստեփանակերտ-Լիսագոր    30,1    —
129    Ստեփանակերտ-Կանաչ թալա    39    —
130    Ստեփանակերտ-10 Վերստ    41,3    —
131    Ստեփանակերտ-Եղծահող    44    4
132    Ստեփանակերտ-Բերձոր    51    —
133    Ստեփանակերտ-Առաքել    111    39
134    Ստեփանակերտ-Արևշատ    128    56
135    Ստեփանակերտ-Բերձոր-Միջնավան    148    57,9
136    Ստեփանակերտ-Կրմեն    131    57,9
137    Ստեփանակերտ-Ամիրյան    129,3    57,9
138    Ստեփանակերտ-Երիցվանք    127    57,9
139    Ստեփանակերտ-Փակահան    122,8    57,9
140    Ստեփանակերտ-Վարդաբաց    118,6    57,9
141    Ստեփանակերտ-Մամարք    115,2    57,9
142    Ստեփանակերտ-Հալե    112,4    57,9
143    Ստեփանակերտ-Հայկազյան(կամրջով)    110,9    57,9
144    Ստեփանակերտ-Իշխանաձոր    105,5    57,9
145    Ստեփանակերտ-Գետամեջ    100,5    52,9
146    Ստեփանակերտ-Այգեկ    98,2    50,6
147    Ստեփանակերտ-Այգեհովիտ    95,9    48,3
148    Ստեփանակերտ-Տիգրանավան    93,9    46,3
149    Ստեփանակերտ-Ուռեկան    89,5    41,9
150    Ստեփանակերտ-Վուրգավան    88,9    41,3
151    Ստեփանակերտ-Հակարի    82,6    35
152    Ստեփանակերտ-Ծաղկաբերդ    79,8    32,2
153    Ստեփանակերտ-Մարաթուկ(խաչմերուկ)    70,9    23,3
154    Ստեփանակերտ-Ապարան    59,4    11,8
155    Ստեփանակերտ-Աղանուս    57    9,4

Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

The Latest News from Artsakh


http://artsakhtoday.com/

Рубрика: Uncategorized | Оставить комментарий

Дед и Баб


Символ НКР

Нагорно-Карабахская Республика (НКР), или Нагорный Карабах, по-армянски Арцах — первое из самопровозглашенных, но официально не признанных государств на постсоветском пространстве, была провозглашена 2 сентября 1991 года.
Столица – город Степанакерт

Нагорно-Карабахская Республика расположена в юго-восточной части Малого Кавказа. Рельеф республики типично горный, охватывает восточный отрезок карабахского плато и с запада наклонно спускается к востоку, сливаясь с арцахской долиной, составляющей большую часть Куро-Араксской низменности.
По причине такого наклона рельефа почти все реки Нагорного Карабаха текут с западных и юго-западных гор к востоку и юго-востоку, в арцахскую долину.
Эти быстротекущие горные реки в течение столетий превратили рельеф горного края в глубокие ущелья и живописные долины. Из них значительны, в частности, долины рек Тартар, Хачен, Ишханагет, Варанда, Хонашен, Каркар, Инджа, Каварт. Наиболее обширная из них — долина реки Тартар, расположенная в Мартакертском районе.
Средняя высота территории Нагорного Карабаха над уровнем моря составляет 1100 метров.

Город Степанакерт

Крупнейший город Нагорного Карабаха — его столица Степанакерт. Сейчас в нем проживает около 56 тыс жителей — расположен в долине реки Трту (она же Тартар, Каркар).
Назван в честь Степана Шаумяна — одного из 26 бакинских комиссаров. Статус города -Степанакерт получил в 1923 г.
Город является самым крупным в республике экономическим, транспортным и культурным центром. Здесь действует Арцахский государственный университет, созданный на базе областного педагогического института, работает драматический театр имени Ваграма Папазяна (занимает одно из старейших зданий города). По оценке побывавших в современном Карабахе россиян, Степанакерт — тихий, аккуратный провинциальный город, ярусами поднимающийся по отрогам Карабахского хребта, ход жизни здесь неспешен, колорит по-южному насыщен и кричащ.

Достопримечательности Нагорно Карабахской Республики

Античный город Тигранакерт (1-ый век до н.э.). Тигранакерт является одним из четырех городов с данным названием, возведенных в разных провинциях Армянского Царства и названных в честь правителя Армении Тиграна II-го Великого (правил с 55 г. до н. э. до 95 г. до н. э.). Расположен город на восточной окраине Мардакертского района.
Монастырь Амарас (4-ый век н.э.). Монастырь был основан Святым Григорием Просветителем, стараниями которого, в 301 году, Армения стала первой в мире страной принявшей христианство в качестве государственной религии. Именно в Амарасе автор армянского алфавита Святой Месроп.
Монастырь Цицернаванк (4-ый век н.э.). Раннесредневековая церковь Св. Георгия Победоносца монастырь Цицернаванк является одной из самых хорошо сохранившихся армянских трехнефных базилик. Монастырь расположен в районе Кашатах. Особый акцент сделан на включение монастыря Гандзасар в список объектов Всемирного Наследия ЮНЕСКО.
Монастырь Святого Апостола Егише (5-13 века). В монастыре, который был назван в честь легендарного проповедника восточной Армении Святого Егише (Елисея), захоронен царь Вачаган II-ой Благочестивый, правивший в пятом столетии Страной Арцахской и являющийся самым известным представителем армянского монархического рода Араншахиков. Монастырь расположен в горах, на севере Мардакертского района.
Монастырь Гандзасар расположен на левом берегу реки Хачен, примерно в 20 км. от поворота с трассы, соединяющей Степанакерт и Мартакерт, в 50 км. от Степанакерта. До ближайшего к монастырю селения Ванк можно добраться рейсовым автобусом. В Ванке есть гостиница – здание, формой напоминающее корабль. Из всех армянских монастыре Гандзасар – единственный постоянно действующий и наиболее обустроенный. На протяжении веков этот монастырь, основанный в X в., является духовным и культурным центром, а с конца XIV в. резиденцией католикосов области Агванк. Главная церковь, посвященная Ованнесу Мкртичу, была построена в 1216-1238 г., гавит появился чуть позже, в 1261г. На территории, прилегающей к монастырю, находятся уникальные хачкары, а также другие монастырские строения.Особый акцент сделан на включение монастыря Гандзасар в список объектов Всемирного Наследия ЮНЕСКО.
Монастырь Дадиванк (1214-1237). Дадиванк – самый большой армянский монастырь на Кавказе. На западном фасаде кафедрального собора Дадиванка высечен один из самых пространных и значимых армянских лапидарных текстов – надпись, сделанная Арзу, царицей Атерка и Верхнего Хачена. Монастырь получил название Дадиванк в честь Святого Дади, ученика апостола Фаддея, который в первом столетии проповедовал Евангелие в Арцахе и других восточноармянских провинциях. Усыпальница и мощи Святого Дади были обнаружены археологами и переданы представителям Армянской Апостольской Церкви в 2007 г. Монастырь расположен в Шаумяновском районе.
Монастырь Гтчаванк (1241-1246). Монастырский ансамбль Гтчаванка известен тем, что имеет много общего с архитектурой средневековой столицы Армении – города Ани. Монастырь расположен в Гадрутском районе.
Монастырь Бри Ехце (13-ый век). Характерной чертой архитектурного стиля монастыря Бри Ехце является наличие большого количества хачкаров—типичных для Армении каменных стелл с выгравированными крестами. Многие хачкары в Бри Ехце вделаны в стены церквей монастыря. Памятник расположен в Мартунинском районе.
Монастырь Ерицманканцванк (1691). Ерицманканцванк, или Монастырь Трех Отроков, назван в честь трех отроков из Ветхого Завета (первые три главы «Книги пророка Даниила»), которые были брошены в огонь царем Вавилона Навуходоносором за отказ поклониться идолу, но были сохранены архангелом Михаилом и вышли из пекла невредимыми. Ерицманканцванк известен тем, что в 17-ом и 18-ом веках в нем располагалась резиденция самопровозглашенного армянского католикоса, который находился во враждебных отношениях со Святейшим Престолом Гандзасара. Монастырь находится в горах Мардакертского района.
Собор Христа Спасителя «Газанчецоц» (1868-1888). Собор является одним из самых больших армянских церквей, когда-либо построенных на территории исторической Армении. Собор расположен в городе Шуши.
Церковь Пресвятой Богоматери «Кананч Жам» (1847). Церковь является одной из двух сохранившихся армянских церквей в городе Шуши
Мечеть Гевгарага (19-ый век). Персидская мечеть Гевгарага является одной из трех неармянских историко-конфессиональных памятников Нагорного Карабаха. Мечеть расположена в городе Шуши.
Крепость Андаберд (10-14 века). Крепость Андаберд являлась важным оборонительным объектом, принадлежащим княжеским родам линии Вахтангян-Допян. Крепость расположена в Шаумяновском районе.
Гюлистанский замок (15-18 века). Замок принадлежал роду Мелик-Бегларян – правителям армянского княжества Гюлистан. Замок расположен в Шаумяновском районе.
Крепость Майраберд (10-18 века). Крепость служила основным военным укреплением армянских князей Артцаха для защиты края от набегов тюркских кочевников двигавшихся со стороны восточной степи. Крепость располагается к востоку от Степанакерта, столицы Нагорного Карабаха.

 

Рубрика: Uncategorized | 1 комментарий